Муса джалиль на татарском стихи


Вахшат | Вәхшәт. Стихотворение на татарском языке. Муса Джалиль.

Алар… Алар җыйнап аналарны,

Балаларны кырга кудылар.

Казыттылар чокыр, ә үзләре

Читтән көлеп карап тордылар…

Ә аннан соң чокыр кырыена

Тезделәр дә хәлсез халыкны,

Зур борынлы, ямьсез бакыр күзле

Исрек майор өскә калыкты.

Көн яңгырлы иде… Берсен-берсе

Этә-төртә кургаш болытлар

Иелделәр җиргә…

Юк, бу көнне,

Бу көнне мин мәңге онытмам!

Үзем күрдем, үз күзләрем белән,

Үкереп акты ничек елгалар;

Балалар күк ничек үкси-үкси

Яшен түкте ярсып җир-ана.

Үзем күрдем, ничек моңлы кояш

Болыт аша җиргә сузылып,

Үксеп үпте үксез балаларын

Соңгы кабат кысып, суырып.

Нәфрәтеннән, йөрәк ачысыннан

Көзге урман шашып шаулады.

Ишетелде калын бер имәннең

Авыр сулап җиргә ауганы.

Яшь балалар, куркып, аналары

Итәгенә елап ябышты.

Мылтык тавышы кисте карт ананың

Йөрәгеннән чыккан каргышны.

Бер кечкенә бала, яфрак төсле

Калтыранып, төелеп яшенә,

Анасының итәк арасына

Бөдрә чәчле башын яшерә.

Ул сарыла шашкан анасына,

Нәни күңеле сизә, күрәсең!

— Аталар бит, әнием, яшер мине,

Әнием, бәгърем, килми үләсем!..

Ана, иелеп, ике кулы белән

Күтәрде дә җирдән баласын,

Күкрәгенә кысты һәм мылтыкка

Каршы тотты йөрәк парасын.

Бала кинәт аңа ыргытылды,

Ачы тавыш өзде йөрәкне:

— Мин яшисем килә, әнием, җибәр,

Әнием, бәгърем… кирәкми…

— Курыкма, балам, хәзер… хәзер бетә,

Йом күзеңне, күзең күрмәсен!

Түз, түз, балам… хәзер… авырттырмас та…

Палач тереләй җиргә күммәсен!..

Бала йомды күзен…

Ак муеныннан

Кызыл тасма төште, салынып.

Ауды җиргә бергә ике тормыш,

Бер-берсенә ябышып, сарылып.

Күк күкрәде кинәт, җил сызгырды,

Җир елады кысып тешләрен.

Нинди ачы бу яшь, нинди кайнар!..

Нишләдең . син, җирем, нишләдең?

Әйт син миңа, миллион еллар яшәп,

Син бакчалы, күлле, чәчәкле,

Күрдеңме тик бер кат үз гомреңдә

Мондый хурлык, мондый вәхшәтне?!

Күтәр, илем, хаклык байрагыңны

Буяп җирнең канлы яшенә,

Үлем булсын нуры, ана канын,

Бала канын эчкән вәхшигә!

1943, октябрь

Олар…Олар жийнап аналарны,

Балаларны кырга кудылар.

Козыттылар щокыр, э узляре

Щиттэн кэлеп корап тордылар…

Э аннан сон щокыр кырыена

Тезделэр дэ хэлсез халыкны,

Зур борынлы, ямьсез бакыр кузле

Исрек майор эскэ калыкты.

Кэн янгырлы иде… Берсен–берсе

Этэ–тэртэ кургаш болытлар

Иелделэр жиргэ…

Юк, бу кэнне,

Бу кэнне мин мэнгэ онытмам!

Узем курдем, уз кузлэрем белян,

Укереп акты нищек елгалар;

Балалар кук нищек укси–укси

Яшен тукте ярсып жир–ана.

Узем курдем, нищек монлы кояш

Болыт аша жиргэ сузылып,

Уксеп упте уксез балаларын

Сонгы кабат кысып, суырып.

Нэфрэттеннэн, йёрэк ачысыннан

Кэзге урман шашып шаулады.

Ишетелде калын бер имэннен

Аур сулап жиргэ ауганы.

Яшь балалар, куркып, аналары

Итэгенэ елап ябышты.

Мылтык тавышы кисте карт ананын

Йёрэгеннэн щыккан каргышны.

Бер кещкенэ бала, яфрак тэсле

Калтыранып, тэелеп яшенэ,

Анасынын итэк арасына

Бэдрэ чэчле башын яшерэ.

Ул сарыла шашкан анасына,

Нэни кунеле сизэ, курэсен!

–Аталар бит, энием, яшер мине,

Энием, бэгрем, килми улэсем!..

Ана, иелеп, ике кулы белэн

Кутэрде дэ жирдэн баласын,

Кукрэгенэ кысты хэм мылтыкка

Каршы тотты йёрэк парасын.

Бала кинэт ана ыргытылды,

Ащы тауш эзде йёрэкне:

– Мин яшисем килэ, энием, жибэр,

Энием, бэгърем… кирэкми…

– Курыкма, балам, хэзер… хэзер бетэ,

Йём кузенне, кузен курмэсен!

Туз, туз, балам… хэзер… аурттырмас та…

Палач терелэй жиргэ куммэcен!..

Бала йёмды кузен…

Ок муеннан

Кызыл тасма тэште, салынып.

Ауды жиргэ бергэ ике тормыш,

Бер–берсенэ ябышып, сарылып.

Кук кукрэде кинэт, жил сызгырды,

Жир елады кысып тешлэрен.

Нинди ащы бу яшь, нинди кайнар!..

Нишлэден син, жирем, нишлэден?

Эйт син мина, миллион еллар яшэп,

Син бакчалы, кулле, щэщэкле,

Курденме тик бер кат уз гомренда

Мондый хурлык, мондый вэхшэтне?!

Кутэр, илем, хаклык, байрагынны

Буяп жирнен канлы яшенэ,

Улем булсын нуры, ана канын,

Бала канын эщкэн вэхшигэ!

rusputin.ru

Вәхшәт -Варварство Муса Джалиль | Россия

Блоги -> Мысли вслух -> Вәхшәт -Варварство Муса Джалиль

Блог Алиса Алмасовна Фаттахова

(Пьесадан)

Алар... Алар җыйнап аналарны,

Балаларны кырга кудылар.

Казыттылар чокыр, ә үзләре

Читтән көлеп карап тордылар...

Ә аннан соң чокыр кырыена

Тезделәр дә хәлсез халыкны,

Зур борынлы, ямьсез бакыр күзле

Исрек майор өскә калыкты.

Көн яңгырлы иде... Берсен-берсе

Этә-төртә кургаш болытлар

Иелделәр җиргә...

Юк, бу көнне,

Бу көнне мин мәңге онытмам!

Үзем күрдем, үз күзләрем белән,

Үкереп акты ничек елгалар;

Балалар күк ничек үкси-үкси

Яшен түкте ярсып җир-ана.

Үзем күрдем, ничек моңлы кояш

Болыт аша җиргә сузылып,

Үксеп үпте үксез балаларын

Соңгы кабат кысып, суырып.

Нәфрәтеннән, йөрәк ачысыннан

Көзге урман шашып шаулады.

Ишетелде калын бер имәннең

Авыр сулап җиргә ауганы.

Яшь балалар, куркып, аналары

Итәгенә елап ябышты.

Мылтык тавышы кисте карт ананың

Йөрәгеннән чыккан каргышны.

Бер кечкенә бала, яфрак төсле

Калтыранып, төелеп яшенә,

Анасының итәк арасына

Бөдрә чәчле башын яшерә.

Ул сарыла шашкан анасына,

Нәни күңеле сизә, күрәсең!

— Аталар бит, әнием, яшер мине,

Әнием, бәгърем, килми үләсем!..

Ана, иелеп, ике кулы белән

Күтәрде дә җирдән баласын,

Күкрәгенә кысты һәм мылтыкка

Каршы тотты йөрәк парасын.

Бала кинәт аңа ыргытылды,

Ачы тавыш өзде йөрәкне:

— Мин яшисем килә, әнием, җибәр,

Әнием, җаным, бәгърем... кирәкми...

— Курыкма, балам, хәзер... хәзер бетә,

Йом күзеңне, күзең күрмәсен!

Түз, түз, балам... хәзер... авырттырмас та...

Палач тереләй җиргә күммәсен!..

Бала йомды күзен...

Ак муеныннан

Кызыл тасма төште, салынып.

Ауды җиргә бергә ике тормыш,

Бер-берсенә ябышып, сарылып.

Күк күкрәде кинәт, җил сызгырды,

Җир елады кысып тешләрен.

Нинди ачы бу яшь, нинди кайнар!..

Нишләдең . син, җирем, нишләдең?

Әйт син миңа, миллион еллар яшәп,

Син бакчалы, күлле, чәчәкле,

Күрдеңме тик бер кат үз гомреңдә

Мондый хурлык, мондый вәхшәтне?!

Күтәр, илем, хаклык байрагыңны

Буяп җирнең канлы яшенә,

Үлем булсын нуры, ана канын,

Бала канын эчкән вәхшигә!

1943, октябрь

-------------------------------------------------------------------------------------------------------

Они с детьми погнали матерей

И яму рыть заставили,а сами

Они стояли, кучка дикарей,

И хриплыми смеялись голосами.

У края бездны выстроили в ряд

Бессильных женщин,худеньких ребят.

Пришел хмельной майори медными глазами

Окинул обреченных...Мутный дождь

Гудел в листве соседних рощ

И на полях, одетых мглою,

И тучи опустились над землею,

Друг друга сбешенством гоня...

Нет, этого я не забуду дня,

Я не забуду никогда,вовеки!

Я видел: плакали, как дети, реки,

И в ярости рыдала мать-земля.

Своими видел я глазами,

Как солнце скорбное,омытое слезами,

Сквозь тучу вышло наполя,

В последний раз детей поцеловало,

В последний раз...

Шумел осенний лес.Казалось, что сейчас

Он обезумел. Гневно бушевала

Его листва. Сгущалась мгла вокруг.

Я слышал: мощный дуб свалился вдруг,

Он падал, издавая вздох тяжелый.

Детей внезапно охватил испуг, —

Прижались к матерям,цепляясь за подолы.

И выстрела раздался резкий звук,

Прервав проклятье,

Что вырвалось у женщины одной,

Ребенок, мальчуган больной,

Головку спрятал вскладках платья

Еще не старой женщины. Она

Смотрела, ужаса полна.

Как не лишиться ей рассудка!

Все понял, понял все малютка.

— Спрячь, мамочка,меня! Не надо умирать! —

Он плачет и, как лист, сдержать не может дрожи.

Дитя, что ей всего дороже,

Нагнувшись, подняла двумя руками мать,

Прижала к сердцу,против дула прямо...

— Я, мама, жить хочу.Не надо, мама!

Пусти меня, пусти!Чего ты ждешь~-

И хочет вырваться из рук ребенок,

И страшен плач, и голос тонок,

И в сердце он вонзается, как нож.

— Не бойся, мальчик мой. Сейчас

вздохнешь ты вольно.

Закрой глаза, ноголову не прячь,

Чтобы тебя живым незакопал палач.

Терпи, сынок, терпи.Сейчас не будет больно. —

И он закрыл глаза. Изаалела кровь,

По шее лентой красной извиваясь.

Две жизни наземь падают, сливаясь,

Две жизни и одна любовь!

Гром грянул. Ветер свистнул в тучах.

Заплакала земля втоске глухой.

О, сколько слез,горячих и горючих!

Земля моя, скажи мне,что с тобой1

Ты часто горе видела людское,

Ты миллионы лет цвела для нас,

Но испытала ль ты хотя бы раз

Такой позор и варварство такое?

Страна моя, враги тебе грозят,

Но выше подними великой правды знамя,

Омой его земли кровавыми слезами,

И пусть его лучи пронзят,

Пусть уничтожат беспощадно

Тех варваров, тех дикарей,

Что кровь детей глотают жадно,

Кровь наших матерей...

это один из лучших стихов Мусы Джалиля.

www.acmodasi.ru

Муса Җәлил - Яшь ана :: Шигърият.ру

Дуслар белән уртаклашырга


Хаталар төзәтү

Әгәр дә сез орфографик хата тапсагыз, хаталы сүзне тычкан ярдәмендә билгеләгез һәм Ctrl+Enter төймәләренә басыгыз.

Яшь ана

Авыл яна... шәфәкъ нуры булып,
Уйный күктә янгын шәүләсе.
Күмерләнгән өйнең тупсасында
Аунап ята ана гәүдәсе.

Алты айлык бала елый-елый
Капшый аның сулган күкрәген!
Ятып суыра, туктап карап тора,
Үксеп уа аннан күзләрен.

Палач үзе кача көнбатышка,
Өстерәлә ватык көймәсе.
Куа аны арттан, ядрә булып,
Ана каны, бала күз яше.

Күрше кызы Сәрвәр базда иде,
Ишетеп чыкты бала тавышын.
Кинәт, куркып, сүзсез катып калды,
Үлгән килеш күреп танышын.

Ул баланы алды кочагына,
Яшен сөртте, үпте, юатты,
Алып кайтты, җылы сөт эчерде,
Кулларына алып уйнатты.

Ул сикертте аны тезләрендә,
Ана дәрте анда кабынды.
Бала көлде; аннан: «Әннә!» - диеп,
Күкрәгенә аның сарылды.

Сәрвәр әле бары унҗидедә,
Тормыш аңа яңа башлана.
Ул елмая ана назы белән,
Ана бәхете белән шатлана.

Сез күрерсез, шундый матур итеп
Ул баланы карар, үстерер.
Тәрәзәдән һәр кич яшь ананың
Дәртле бишек җыры ишетелер.

Күңлем оча минем канатланып,
Аның җырын тыңлап узганда.
Рәхмәт сиңа, илем! Шундый йөрәк
Биргән ечен безнең кызларга.

shigriyat.ru

Муса Җәлил - Бүреләр :: Шигърият.ру

Дуслар белән уртаклашырга


Хаталар төзәтү

Әгәр дә сез орфографик хата тапсагыз, хаталы сүзне тычкан ярдәмендә билгеләгез һәм Ctrl+Enter төймәләренә басыгыз.

Бүреләр

Кешеләр сугыша, кан коя,
Киселә меңнәрчә гомерләр.
Төн буе улашып якында
Иснәнеп йөриләр бүреләр.

Күпме кан, күпме яшь ат ите
Ялтырый бүренең күзләре.
Бит моны төн буе атышып,
Тураган кешеләр үзләре.

Бүреләр башлыгы карт бүре,
Исереп кешеләр канына
Йөргәндә, сискәнеп туктады
Бер авыр яралы янына.

Яралы ыңраша, саташа,
Каенга терәгән башкаен.
Кызганып егетне, җил белән
Тибрәнеп сыкрана ак каен.

Кызганып егетне, елыйлар
Миләүшә һәм лалә чәчәге.
Тәгәри үләнгә, чык түгел,
Гөлләрнең гөнаһсыз яшьләре.

Карт бүре егетне иснәде,
Аптырап күзенә карады.
Һәм кинәт нидәндер сискәнеп,
Бер читкә тайпылды яралы.

Яралының зәгыйфь сулышы
Бәрелде бүренең борнына.
Юк, бүре тимәде, сак кына
Борылып юнәлде юлына.

Таң белән килделәр кешеләр,
Күрделәр яралы егетне.
Яртылаш ул тайган исеннән,
Шулай да яшәве өмитле.

Кешеләр егетнең тәненә
Кыздырып шомполлар бастылар.
Туйганчы җәфалап, соңыннан
Ялгыз ак каенга астылар.

Кешеләр сугыша, кан коя.
Киселә меңнәрчә гомерләр.
Төн буе улашып якында
Иснәнеп йөриләр бүреләр.
Бүреләр, аһ... ләкин бүреләр
Бу кадәр үк ерткыч түгелләр.

shigriyat.ru

Муса Җәлил - Ирек :: Шигърият.ру

Дуслар белән уртаклашырга


Хаталар төзәтү

Әгәр дә сез орфографик хата тапсагыз, хаталы сүзне тычкан ярдәмендә билгеләгез һәм Ctrl+Enter төймәләренә басыгыз.

Ирек

Кая гына башым куйсам да,
Кайгы талый йөрәк итемне.
Кич ятсам да, иртә торсам да,
Әллә нәрсәм җитми шикелле.

Аяк-кулым бөтен бөтенен,
Буй-сынның да сизмим кимлеген,
Бар нәрсәм дә җитә җитүен,
Житми бары иркем — хөрлегем.

Үзем теләп йөртер булмагач,
Юк аягым минем, юк кулым.
Нәрсә соң ул, иркем булмагач,
Бар булуым белән юклыгым.
Атам-анам юк та, илемдә,
Әйтегез, мин ятим идемме?
Мин югалттым «д»[ошман] җирендә
Анамнан да якын илемне.

Мин кол монда, йортсыз-ирексез,
Ирексез һәм илсез — мин үксез.
Атам-анам булган булса да,
Булыр иде урным бусага.

Булыр идем һаман мин ятим,
Тик таланган этләр миңа тиң.

Алтын иркем, азат тормышым,
Кая очтың киек кош булып?
Ник очмады соңгы сулышым,
Шунда бергә, сиңа кушылып?

Белдем микән ирек кадерен
Хөр чагында, дуслар, элек мин?
Татып авыр коллык җәберен
Инде белдем тәмен ирекнең!

Шатландырса язмыш күңелне,
Кавыштырып ирек-сердәшкә,
Багышлармын калган гомерне
Ирек өчен изге көрәшкә.

1942, июль

shigriyat.ru

Муса Джалиль — Википедия

В Википедии есть статьи о других людях с фамилией Джалилов.

Муса́ Джали́ль (тат. Муса Җәлил, Musa Cəlil, موسى ﺟليل‎), полное имя — Муса́ Муста́фович Зали́лов (Джали́лов; тат. Муса Мостафа улы Җәлил, Musa Mostafa ulı Cəlil; 2 (15) февраля 1906, дер. Мустафино, Оренбургская губерния[3] (ныне Шарлыкский район, Оренбургская область) — 25 августа 1944, Берлин) — советский татарский поэт и журналист, военный корреспондент. Герой Советского Союза (1956), Лауреат Ленинской премии (посмертно, 1957). Член ВКП(б) с 1929 года.

Дом, где жил герой Советского Союза Муса Джалиль: улица Карла Маркса, 19, Орск, Оренбургская область

Муса родился пятым ребёнком в семье. Отец — Мустафа Залилов, мать — Рахима Залилова (урождённая Сайфуллина).

В 10—11 лет начал писать стихи, но они были утеряны. Первое сохранившееся стихотворение («Бәхет») было написано им в 13 лет. В 1919 году он вступил в комсомол и продолжил учёбу в Татарском институте народного образования (Оренбург). Участник Гражданской войны.

В 1927 году поступил на литературное отделение этнологического факультета МГУ. После его реорганизации окончил в 1931 году литературный факультет МГУ. Жил в одной комнате со студентом юридического факультета Варламом Шаламовым. Шаламов описал его в рассказе «Студент Муса Залилов» (опубликован в 1972 году)[4].

В 1931—1932 годах был редактором татарских детских журналов, издававшихся при ЦК ВЛКСМ. С 1933 года — завотделом литературы и искусства татарской газеты «Коммунист», выходившей в Москве. Там он знакомится с советскими поэтами А. Жаровым, А. Безыменским, М. Светловым.

В 1932 году жил и работал в городе Надеждинск Свердловской области (современное название — Серов). В 1934 году вышли два его сборника: «Орденоносные миллионы» на комсомольскую тему и «Стихи и поэмы». Работал с молодежью; по его рекомендациям в татарскую литературу пришли А. Алиш, Г. Абсалямов. В 1939—1941 годах был ответственным секретарём Союза писателей Татарской АССР, работал заведующим литературной частью Татарского оперного театра.

В 1941 году был призван в Красную Армию. В звании старшего политрука воевал на Ленинградском и Волховском фронтах, был корреспондентом газеты «Отвага».

26 июня 1942 года в ходе Любанской наступательной операции у деревни Мясной Бор Муса Джалиль был тяжело ранен в грудь и попал в плен[5][6][7][8]. Вступил в созданный немцами легион «Идель-Урал»[9]. В Едлиньске около Радома (Польша), где формировался легион «Идель-Урал», Муса Джалиль вступил в созданную среди легионеров подпольную группу и устраивал побеги военнопленных.

Пользуясь тем, что ему поручили вести культурно-просветительскую работу, Джалиль, разъезжая по лагерям для военнопленных, устанавливал конспиративные связи и под видом отбора самодеятельных артистов для созданной в легионе хоровой капеллы вербовал новых членов подпольной организации. Он был связан с подпольной организацией под названием «Берлинский комитет ВКП(б)», которую возглавлял Н. С. Бушманов[10][11].

Сформированный первым 825-й батальон легиона «Идель-Урал», направленный в Витебск, поднял восстание 21 февраля 1943 г., в ходе которого часть бойцов (около 500—600 чел.) покинула расположение части и с оружием в руках присоединилась к белорусским партизанам. Личный состав остальных 6 батальонов легиона при попытке использовать их в боевых действиях также часто переходил на сторону РККА и партизан.

В августе 1943 года гестапо арестовало Джалиля и большинство членов его подпольной группы за несколько дней до тщательно подготавливаемого восстания военнопленных. За участие в подпольной организации Муса Джалиль был казнён на гильотине 25 августа 1944 года в тюрьме Плётцензее в Берлине[12].

В 1946 году МГБ СССР завело розыскное дело на Мусу Джалиля. Он обвинялся в измене Родине и пособничестве врагу. В апреле 1947 года имя Мусы Джалиля было включено в список особо опасных преступников.

В 1946 году бывший военнопленный Нигмат Терегулов принёс в Союз писателей Татарии блокнот с шестью десятками стихов Джалиля. Через год из советского консульства в Брюсселе пришла вторая тетрадь. Из Моабитской тюрьмы её вынес бельгийский участник Сопротивления Андре Тиммерманс. Он сидел в одной камере с Джалилем. В их последнюю встречу Муса сказал, что его и группу его товарищей скоро казнят, и отдал тетрадь Тиммермансу, попросив передать её на родину.

Был ещё один сборник стихов из Моабита, его привёз бывший военнопленный Габбас Шарипов.

В январе 1946 года в советское посольство в Риме турецкий подданный татарин Казим Миршан принёс ещё одну тетрадь. Сборник отправлен в Москву, передан в министерство иностранных дел, затем в МГБ, затем в СМЕРШ.

«Моабитская тетрадь» попала в руки поэту Константину Симонову, который организовал перевод стихов Джалиля на русский язык, снял клеветнические наветы с поэта и доказал патриотическую деятельность его подпольной группы[13]. Статья К. Симонова о Мусе Джалиле была напечатана в одной из центральных газет в 1953 году, после чего началось триумфальное «шествие» подвига поэта и его товарищей в народное сознание. Немалую роль в реабилитации Мусы Джалиля сыграл и его друг, писатель Гази Кашшаф.

В 1956 году посмертно был удостоен звания Героя Советского Союза, в 1957 году стал лауреатом Ленинской премии. В 1966 году отмечался первый юбилей поэта, организованный в колхозе, названном его именем, на его родине, в селе Мустафино, где присутствовали многие знаменитые писатели и родственники из разных стран.

Как по долине льющийся родник,
В дороге пел я песни то и дело.
И все казалось сердцу, что от них
Земля вокруг цвела и молодела[14].
Делегация ученых и деятелей культуры во главе с проф. Г. Х. Ахатовым (слева) на встрече с семьей Мусы Джалиля в день 70-летия со дня его рождения (в центре — вдова поэта Амина ханум с дочерью Чулпан и др. членами семьи). Казань, Музей-квартира М. Джалиля, 15.02.1976.

Первое произведение было опубликовано в 1919 году в военной газете «Кызыл йолдыз» («Красная звезда»). В 1925 году в Казани вышел его первый сборник стихотворений и поэм «Барабыз» («Мы идём»). Им были написаны 4 либретто для опер «Алтын чәч» («Золотоволосая», 1941, музыка композитора Н. Жиганова) и «Ильдар» (1941).

В 1920-е годы писал на темы революции и гражданской войны (поэма «Пройденные пути», 1924—1929), строительства социализма («Орденоносные миллионы», 1934; «Письменосец», 1938)

В популярной поэме «Письмоносец» («Хат ташучы», 1938, изд. 1940) показана трудовая жизнь сов. молодежи, её радости и переживания[15].

В концлагере продолжал писать стихи, всего им было написано как минимум 125 стихотворений, которые после войны были переданы его сокамерником на Родину. За цикл стихов «Моабитская тетрадь» в 1957 году Джалилю была посмертно присуждена Ленинская премия Комитетом по Ленинским и Государственным премиям в области литературы и искусства. В 1968 году о Мусе Джалиле был снят фильм «Моабитская тетрадь».

Памятник в Казани Памятник Мусе Джалилю. Установлен на Васильевском острове в Санкт-Петербурге

В г. Усть-Каменогорск республики Казахстан на улице Протозанова установлен бюст Мусе Джалилю.

Именем Мусы Джалиля названы:

Музеи Мусы Джалиля находятся в Казани (ул. М. Горького, д. 17, кв. 28 — здесь поэт жил в 1940—1941 гг.) и на его родине в Мустафино (Шарлыкский район, Оренбургская область)[17].

Памятники Мусе Джалилю установлены в Казани (комплекс на площади 1 Мая перед Кремлём), Альметьевске, Мензелинске, Москве (открыты 25 октября 2008 года на Белореченской улице и 24 августа 2012 года на одноимённой улице (на илл.)), Нижнекамске (открыт 30 августа 2012 года), Нижневартовске (открыт 25 сентября 2007 года), Набережных Челнах, Оренбурге, Санкт-Петербурге (открыт 19 мая 2011 года), Тосно (открыт 9 ноября 2012 года)[18], Челябинске (открыт 16 октября 2015 года)[19], Астрахани (открыт 13 мая 2017 года в сквере Студенческий неподалёку от Астраханского государственного университета[20].

На стене арочных ворот проломленного 7-го контргарда перед Михайловскими воротами Даугавпилсской крепости (г. Даугавпилс, Латвия), где со 2 сентября по 15 октября 1942 года в лагере для советских военнопленных «Шталаг-340» («Stalag-340») содержался Муса Джалиль, установлена памятная доска. Текст приведён на русском и латышском языках. Также на доске выбиты слова поэта: «Песни всегда посвящал я Отчизне, ныне Отчизне я жизнь отдаю…».

Поэту посвящены опера композитора Назиба Жиганова «Джалиль» (либретто А. Файзи, 1957), повесть Сагита Агиша «Земляки» (1964), книга Ю. М. Королькова «Через сорок смертей» (1960).

В 1968 году была учреждена Премия комсомола Татарской АССР имени Мусы Джалиля, вручаемая за лучшие произведения молодым авторам. В 1991 году присуждение премии было приостановлено. В 1997 году премия восстановлена Указом Президента Республики Татарстан «Об утверждении Республиканской премии имени Мусы Джалиля» от 14 февраля 1997 года[21].

  • Муса Джалиль. Сочинения в трех томах / Г. Кашшаф. — Каз., 1955—1956. (татар.)
  • Муса Джалиль. Сочинения. — Каз., 1962.
  • Муса Джалиль. Избранное / В. Ганиев. — М.: Художественная литература, 1966.
  • Муса Джалиль. Избранное. — М., 1976.
  • Муса Джалиль. Избранные произведения / Р. Мустафин. — Издательство «Советский писатель». Ленинградское отделение, 1979.
  • Муса Джалиль. Костер над обрывом. — М.: Правда, 1987. — 576 с. — 500 000 экз.
  • Муса Джалиль. Моабитские тетради = Моабит дәфтәрләре. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2000. — 215 с. — ISBN 5-298-00656-6.
  • Муса Джалиль. Последняя песня. — Каз.: Таглимат, 2006. — 209 с. — ISBN 5-8399-0135-0.
  1. 1 2 Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #118962671 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
  2. ↑ Энциклопедия Брокгауз
  3. ↑ Электронная выставка архивных документов и печатных изданий «Жизнь моя для народа, все силы ему…» — Государственный архив Оренбургской области
  4. ↑ Шаламов В. Студент Муса Залилов (рассказ).
  5. Геродник Геннадий Иосифович. Моя фронтовая лыжня. — Свердловск: Сред.-Урал., 1987.
  6. ↑ Мусе Джалилю - 108 лет (неопр.).
  7. ↑ Презревший гильотину (неопр.) (недоступная ссылка). Дата обращения 21 декабря 2014. Архивировано 21 декабря 2014 года.
  8. ↑ Жизнь и творчество Мусы Джалиля (неопр.).
  9. Ибатуллин Т. Военный плен: причины, последствия. — СПб., 1997.
  10. ↑ Нумеров Н. В. Золотая звезда ГУЛАГа.
  11. ↑ Маски генерала Власова. Интервью с кандидатом исторических наук, священником Василием Секачевым
  12. Андрей Сидорчик, Газета «Аргументы и факты». Тетрадь из Моабита. Последний подвиг Мусы Джалиля (неопр.). aif.ru (15.02.2016). Дата обращения 8 октября 2016. Архивировано 15 февраля 2016 года.
  13. Вячеслав Аванесов, Газета «Курган и курганцы» №146. Муса Джалиль: «Живи, брат!» (неопр.) (недоступная ссылка). kikonline.ru (28.12.2015). Дата обращения 23 сентября 2016. Архивировано 11 октября 2016 года.
  14. ↑ Начало стихотворения «Родник», 1937.
  15. ↑ Г. Х. Ахатов. Фразеологические обороты в поэме Мусы Джалиля «Письменосец». / Ж. «Советская школа». — Казань, 1977, № 5 (на татарском языке)
  16. ↑ ГОУ СОШ № 1186 Архивная копия от 14 ноября 2012 на Wayback Machine.
  17. ↑ Газета «Книжное обозрение» 2013, № 9.
  18. ↑ В Тосно состоялось торжественное открытие памятника герою Советского Союза Мусе Джалилю Архивная копия от 26 сентября 2016 на Wayback Machine.
  19. ↑ Возле кинотеатра Пушкина в Челябинске открыли памятник Мусе Джалилю
  20. ↑ Открытие памятника Мусе Джалилю в Астрахани
  21. ↑ Премия имени Мусы Джалиля (неопр.). millattashlar.ru. Дата обращения 15 февраля 2015.
  • Бикмухамедов Р. Муса Джалиль. Критико-биографический очерк. — М., 1957.
  • Госман Х. Татарская поэзия двадцатых годов. — Каз., 1964. (татар.)
  • Воздвиженский В. История татарской советской литературы. — М., 1965.
  • Файзи А. Воспоминания о Мусе Джалиле. — Каз., 1966.
  • Барская К. А. Муса Джалиль. — Л.: Просвещение, 1968.
  • Ахатов Г. Х. О языке Мусы Джалиля / «Социалистик Татарстан». — Каз., 1976, № 38 (16727), 15 февраля.
  • Ахатов Г. Х. Фразеологические обороты в поэме Мусы Джалиля «Письменосец». / Ж. «Советская школа». — Каз., 1977, № 5 (на татарском языке).
  • Мустафин Р. А. По следам поэта-героя. Книга-поиск. — М.: Советский писатель, 1976.
  • Корольков Ю. М. Через сорок смертей. — М.: Молодая Гвардия, 1960.
  • Корольков Ю. М. Жизнь – песня. Жизнь и борьба поэта Мусы Джалиля. — М.: Госполитиздат, 1959.
  • Мустафин Р. А. Муса Джалиль: Жизнь и творчество: Довоенный период. — Каз.: Татарское книжное издательство, 1986.

ru.wikipedia.org

Муса Җәлил биографиясы :: Шигърият.ру

Дуслар белән уртаклашырга


Хаталар төзәтү

Әгәр дә сез орфографик хата тапсагыз, хаталы сүзне тычкан ярдәмендә билгеләгез һәм Ctrl+Enter төймәләренә басыгыз.

Татар халкының бөек улы, герой шагыйрь Муса Җәлил (Муса Мостафа улы Җәлилов) 1906 елның 15 февралендә элекке Оренбург губернасы (хәзерге Оренбург өлкәсе Шарлык районы) Мостафа авылында крестьян гаиләсендә алтынчы бала булып дөньяга килә. 1913 елда Мусаның әтисе Мостафа абзый, ишле гаиләсен ияртеп, Оренбург шәһәренә күчә һәм вак-төяк сату эшләре белән шөгыльләнә башлый. 1918 елны ул туган авылына кире кайта һәм бер елдан шунда вафат була.

Муса алты яшеннән авыл мәктәбенә укырга керә, гаилә шәһәргә күчкәч, укуын «Хөсәения» мәдрәсәсендә дәвам иттерә. Мәдрәсә елларында (1914-1917) матур әдәбият әсәрләрен яратып укый, Тукай, Дәрдмәнд, С. Рәмиев иҗатлары белән яыннан таны¬ша, шулар тәэсирендә үзе дә шигырьләр язып, аларны мәдрәсәдәге кулъяз¬ма журналга урнаштыра бара.

Октябрь революциясе җиңеп, илдә совет власте урнашкач, «Хөсәения» мәдрәсәсе Мәгариф комиссариаты карамагындагы урта педагогик белем бирү мәктәбе итеп үзгәртелә. Муса, бу мәктәпнең алдынгы укучыларыннан булып, озакламый шәһәр комсомол оешмасына член булып керә.

1919 елның октябрендә, Оренбург шәһәре Дутов гаскәрләре тарафыннан камап алынган чорда, Төркстан фронты политидарәсе органы «Кызыл йолдыз» газетасында унөч яшьлек М. Җәлилнең «Бәхет» исемле шигыре басылып чыга. Шуннан соң аның революция, көрәш рухы белән сугарылган романтик шигырьләре матбугат битләрендә еш күренә башлый. 1919 елның декабрендә М. Җәлил туган авылы Мостафага кайта һәм мәктәп балаларын, яшүсмерләрне бердәм оешмага туплау буенча культура-агарту эшләре алып бара. 1920 елның январенда М. Җәлилнең актив катнашы белән Мостафа авылы яшьләренең комсомол ячейкасы төзелә. Шушы ук вакытларда ул, кулына корал алып, ирекле коммунарлар отряды составында кулак бандаларын тар-мар итү операцияләрендә катнаша.

1921 елның афәтле җәен М. Җәлил яңадан Оренбург шәһәрендә уздыра. Көзен аны, партиянең губерна комитеты рекомендациясе белән, Оренбург хәрби-партия мәктәбенә урнаштыралар. Алты айдан мәктәпне тәмамлагач, ул Халык мәгарифе институтына укырга керә, ләкин, авырып китеп, тиздән укуын ташларга мәҗбүр була. Аннан да бигрәк ул Казанга, татар мәдәниятенең үзәгенә ашкына.

1922 елның көзендә М. Җәлил Казанга килә. Башта ул «Татарстан» газетасы редакциясендә эшли, ә 1923 елдан Татрабфакта укый башлый. Рабфакта төрле фәннәрнең нигезләре белән танышу, алдынгы яшьләр, язучылар арасында кайнау М. Җәлилнең фикри үсешенә һәм иҗат активлыгына уңай йогынты ясый. Газета-журналларда аның бер-бер артлы шигырьләре, мәкаләләре басыла, 1925 елда исә «Барабыз» исемле беренче шигъри җыентыгы дөнья күрә.

1925-1927 елларда М. Җәлил ВЛКСМның Орск өяз комитетында, аннары Оренбург губерна) комитетында инструктор булып эшли! 1927 елда аны комсомолның Бөтенсоюз киңәшмәсенә делегат итеп җибәрәләр. Киңәшмәдә ул ВЛКСМ Үзәк Комитетының татар-башкорт секциясе бюросына член итеп сайлана һәм Мәскәүдә эшләргә калдырыла. Бюроның тапшыруы буенча М. Җәлил беренче татар совет балалар журналларын («Кечкенә иптәшләр» һәм «Октябрь баласы») оештыруда актив катнаша һәм 1932 елның ахырына кадәр («Октябрь баласы» Казанга күчеп, «Пионер каләме» исеме белән чыга башлаганчы) шул журналларның җаваплы редакторы булып эшли. Бер үк вакытта ул 1927-1931 елларда I Мәскәү дәүләт университетының әдәбият-сәнгать факультетында укып югары белем ала. 1929 елда М. Җәлил партия сафына член булып керә.

1933-1934 елларда М. Җәлил Мәскәүдә татар телендә чыга торган «Коммунист» газетасының әдәбият-сәнгать бүлеген җитәкли. Үзәк газеталарда эшләгән елларда ул, журналист-хәбәрче буларак, күп кенә промышленность предприятиеләренә, колхоз-совхозларга бара» халыкның .тюрмышы һәм хезмәте белән якыннан таныша. Болар һәммәсе аның әдәби иҗатында билгеле бер чагылыш табалар. 1934 елда шагыйрьнең күп кенә шигырьләрен эченә алган шактый зур җыентыгы («Орденлы миллионнар») басыла һәм шул ук елны «Стихи Мусы Джалиля» исеме белән сайланма шигырьләре беренче мәртәбә рус телендә чыга.

1935 елда Мәскәү дәүләт консерваториясе каршында татар опера театрына профессиональ кадрлар әзерләү өчен Татар опера студиясе оештырылгач, М. Җәлилне шунда әдәби бүлек мөдире итеп эшкә чакыралар. Шагыйрь үзе өчен яңа бу хезмәткә дәртләнеп тотына, чагыштырмача кыска гына вакыт эчендә опера сәнгатенең специфик үзенчәлекләрен, классик опера һәм балет либреттоларының язылу хасиятләрен профессиональ белгеч дәрәҗәсендә үзләштереп, студиядә зур оештыру эшләре алып бара: үз тирәсенә дистәләрчә шагыйрьләрне һәм композиторларны туплый, аларны сәнгатьнең катлаулы тармагында иҗат итәргә рухландыра, либреттолар язарга булыша, беренче татар операларының тууына турыдан-туры иҗади ярдәмен күрсәтә. 1938 елда студиядә укуын тәмамлап Казанга кайткач та М. Җәлил опера театрының әдәби бүлек җитәкчесе булып эшләвен дәвам иттерә.

Композиторлар белән аралашу, музыка дөньясы белән тыгыз бәйләнеш тоту Җәлил иҗатында яңа үзгәрешләр тууга сәбәп була: әсәрләрендә лирик җылылык, музыкальлек, нәфислек, халыкчан табигыйлек хасиятләре көчәя, җыр һәм романслар иҗат итүгә игътибар арта. «Сагыну», «Җир җиләгем», «Җырым булсын бүләгем», «Карашларың» кебек хисләрнең сафлыгы һәм тирәнлеге белән «аерылып торган шигырьләр, композиторлар тарафыннан музыкага салынып, халыкның яраткан җырларына әвереләләр. Әдипнең иҗатында бөтенләй яңа жанр-драматик поэма жанры да барлыкка килә. «Алтынчәч» (1935-1941), «Илдар» (1940) драматик поэмалары нигезендә композитор Н. Җиһанов соңыннан үзенең атаклы операларын иҗат итә.

М. Җәлилнең 1934-1941 еллар арасында язган лирик шигырьләре, җырлары, «Хат ташучы» (1938), «Алтынчәч» кебек поэмалары сугышка кадәрге татар совет поэзиясенең үзенчәлекле бер казанышы буларак тәкъдир ителәләр.

1939 елда М. Җәлил Татарстан Язучылар союзы идарәсенең җаваплы секретаре итеп билгеләнә. Шул ук елны Казан хезмәт ияләре аны шәһәр советына депутат итеп сайладылар. Ватан сугышын ул шушы җаваплы постларда эшләгән җәмәгать эшлеклесе һәм күренекле әдип сыйфатында каршылый.

1941 елның июль аенда М. Җәлил армиягә алына. Башта ул Казан гарнизоны хәрби частендә рядовой кызылармеец булып хезмәт итә, аннары Курск өлкәсендәге политработниклар әзерли торган алты айлык курсларга укырга җибәрелә. Курск өлкәсенә фашист гаскәрләре якынлашкач, курслар Татарстанның Минзәлә шәһәренә эвакуацияләнә. 1941 елның декабрендә курсларны тәмамлагач, өлкән политрук М. Җәлил Мәскәү аша фронтка китә (февраль, 1942), Ул Төньяк-көнбатыш фронтта чыга торган «Отвага» исемле газетаның алгы сызыктагы хәрби корреспонденты итеп билгеләнә. 1942 елның июнендә Волхов юнәлешендә барган канлы сугышлар вакытында, аларның часте чолганышта калып, М. Җәлил каты яраланган хәлендә дошман кулына эләгә. Шул көннән патриот шагыйрьнең фашист тоткынлыгындагы газаплы һәм героик тормыш этабы башлана.

М. Җәлил һәм җәлилчеләрнең, яшерен оешма төзеп, фашизмга каршы алып барган героик көрәше, каһарманлыклары турында дистәләрчә китаплар - романнар, повестьлар драма әсәрләре һәм поэмалар язылган, кинофильмнар төшерелгән. Иң мөһиме: Җәлил һәм аның иптәшләре ахыргы сулышларына кадәр ватан алдында турылыклы булып калалар һәм фашизмга каршы көрәштә тиңдәшсез рухи ныклык, батырлык үрнәге күрсәтәләр.

1944 елның февраль аенда Җәлилгә һәм аның көрәштәшләренә Дрезденда суд була. Фашистик хәрби суд аларны, «дәүләткә каршы җимерү эше» алып баруда гаепләп, үлем җәзасына хөкем итә. Шул елның 25 августында Плетцензее төрмәсендә унбер җәлилченең гомере өзелә.

1956 елның 2 февралендә СССР Верховный Советы Президиумы Указы белән Муса Җәлилгә Ватан сугышы чорында күрсәткән тиңдәшсез ныклыгы һәм батырлыгы өчен Советлар Союзы Герое исеме бирелде, ә әсирлектә тудырган поэтик иҗаты - бөтен дөньяга мәшһүр «Моабит дәфтәрләре» Ленин премиясенә лаек булды.

«Моабит дәфтәрләре» - Җәлил поэзиясенең иң югары ноктасы. Моабит шигырьләрендә шагыйрьнең шәхси образы, кичерешләре, фәлсәфи уйланулары аша кеше рухының бөеклеге, куркусызлыгы, гуманистик табигате, гаделлек һәм хаклык тантанасына якты ышанычы, туган иленә, туган халкына чиксез мәхәббәте гаҗәеп зур эмоциональ көч һәм сәнгатьчә камиллек белән гәүдәләнә.

Моабит шигырьләре шагыйрьне әдәбиятның бөтен дөнья орбитасына алып чыкты. Бу шигырьләр, СССРдагы барлык милли телләргә тәрҗемә ителүдән тыш, инглиз, француз, испан, немец, гарәп, япон, венгр, румын, чех, корея һәм башка чит ил халыклары телләрендә дә кат-кат басылдылар.

М. Җәлилнең әдәби мирасы күп милләтле совет әдәбиятының кыйммәтле бер казанышы булып тора. Аның әсәрләре кешеләрдә матур, гуманистик тойгылар уята, аларны тормыштагы матурлыкны күрергә һәм шул матурлык өчен көрәшергә чакыра.

М. Җәлил 1934 елдан СССР Язучылар союзы члены иде.

Муса Җәлилнең библиографиясе

  1. Әсәрләр. 4 томда. Т. 1-4.-Казан: Таткитнәшр., 1975-1976. Т. 1. Шигырьләр. 1975. 559 б. 12 000. Т. 2. Шигырьләр. Либреттолар. 1976. 592 б. 12 000. Т. 3. Шигырьләр, поэмалар, тәрҗемәләре биографик материаллар, хатлар. 1976. 648 б. 13 000. Т. 4. Әдәбият-сәнгать тәнкыйте. 1976. 560 б. 10 000.
  2. Сайланма әсәрләр. 3 томда. Т. 1-3.-Казан: Таткнигоиздат, 1955-1956. Т. 1. 1955. 640 б., ил. 10 000. Т. 2. 1955. 480 б., ил. 10 000. Т. 3. 1956. 422 б., ил. 10 000.
  3. Сайланма әсәрләр: Шигырьләр, поэмалар. [Ә. Исхак һәм Г. Кашшаф мәкаләләре белән].- Казан: Таткитнәшр., 1960.- 551 б., портр. 14 000.
  4. Барабыз: (Шигырьләр): Революция көрәшчеләре өчен ясалган кичәләргә-материаллар.- Казан: МОПРның Татарстан өлкә комитеты нәшере, 1925.- 39 б. 5000.
  5. Авылда пионер эшләре.-М.: СССР халыкларының үзәк нәшр., 1929.- 67 б. 3000.
  6. Иптәшкә. (Теләктәшкә): Шигырьләр җыентыгы.- М.: СССР халыклары¬ның үзәк нәшр., 1929.-79 б. 3000.
  7. Орденлы миллионнар: Шигырьләр җыентыгы.- Казан: Таткитнәшр., 1934.- 122 б. 5000.
  8. Шигырьләр һәм поэмалар.-Казан: Татгосиздат, 1934.-267 б., портр. 3000.
  9. Шигырьләр.-Казан: Татгосиздат, 1939.-72 б.-(Мәкт. сериясе). 6150.
  10. Балалар өчен беренче альбом. Җ. Фәйзи музыкасы.- Казан: Татгосиздат, 1940.- 17 б. 3000.
  11. Хат ташучы: (Поэма).-Казан: Татгосиздат, 1940.-72 б. 6000.
  12. Шул ук.-Казан: Таткитнәшр., 1966.-62 б. 20 000.
  13. Алтынчәч: Опера һәм либретто. (Әдәби вариант).- Казан: Татгосиздат, 1941.-99 б. 3070.
  14. Илдар. (Лачыннар): Опера өчен либретто. 4 пәрдәдә, 6 картинада.- Казан: Татгосиздат, 1941.- 72 б. 3070.
  15. Тупчы анты: [Шигырьләр җыентыгы].- Казан: Татгосиздат, 1942 [Тышл. 1943].- 111 б., ил. 3 000.
  16. Алтынчәч: (Операның кыскача эчтәлеге).- Казан: Татгосиздат, 1944.- 21 б. 3 000.
  17. Моабит төрмәсендә язылган шигырьләр. [Г. Кашшаф мәкаләсе белән].- Казан: Татгосиздат, 1953.-206 б., портр. 8000.
  18. Җырларым: Моабит төрмәсендә язылган шигырьләр.- 2-басма. [Г. Кашшаф кереш сүзе].- Казан: Таткнигоиздат, 1954.- 207 б., портр. 10 000.
  19. Моабит дәфтәрләре: Шигырьләр, поэмалар, җырлар. [Сүз башын язучы, искәрмәләр бирүче Г. Кашшаф].- Казан: Таткитнәшр., 1969.- 744 б., ил., портр. 18 000.
  20. Избранное: Стихотворения и поэмы. Пер. с татар. [Вступит. слово А. Джалиль и статья Р. Бикмухаметова].- М.: Гослитиздат, 1955.- 343 с, портр. 20 000.
  21. Избранное: Стихотворения и поэмы. (Вступит. статья Г. Баширова).- Казань: Таткнигоиздат, 1959.- 310 с. 10 000.
  22. Сочинения. [Вступит. статья Г. Баширова. Примеч. Г. Кашшафа].-Ка¬зань: Таткнигоиздат, 1962.-606 с. 50 000.-Библиогр.: с. 581-600.
  23. Избранное. «[Сост. В. Ганиев. Вступит. статья Ю. Королькова].- М.: Худож. лит., 1966.-255 с. 100 000.
  24. Избранное. Пер. с татар. [Сост., авт. вступит. статьи. и коммент. Р. Мустафин].-Казань: Таткнигоиздат, 1968.-222 с-(Школьн. б-ка). 100 000.
  25. Избранные произведения. (Авт. вступит. статьи и сост.: В. Владимирщев и В. Ганиев).-Казань: Таткнигоиздат, 1969.- 392 с, портр. 10000
  26. Избранное: Стихи. Пер. с татар.- Казань: Таткнигоиздат, 1973.- 348 с, портр. 100 000. Избранное: Стихи. Пер. с татар. [Предисл. М. Карима. Сост. Г. К ашшаф].-М.: Худож. лит., 1976.- 374 с, ил. 30 000.
  27. Избранное: Стихи. Пер. с татар. (Предисл. и сост. С. Хакима).- М.: Сов. Россия, 1976.-320 с. 30 000 (Поэтич. Россия).
  28. Избранное. Пер. с татар. {Предисл. и сост. С. Хакима]. - Минск: Высш. школа, 1979.-239 с, ил. 30 000.
  29. Избранные произведения. (Вступит. статья, сост. и примеч. Р. А. М у с-тафина. Ред. С. В. Ботвинника).- Л.: Сов. писатель, 1979.- 575 с. 40 000- (Б-ка поэта. Болып. серия).
  30. Стихи(Авториз. пер. с татар. А. Миниха.- М.: Госполитиздат, 1935.- 107 с. 3000.
  31. Письмо из окопа: Стихи и поэмы [Предисл. Б. Зернита].- Казань: Татгосиздат, 1944.-44 с. 6116.
  32. Из Моабитской тетради: Стихи. Пер. с татар. Под ред. С. Щипачева. [Вступит. статья Э. Давыдова].-М.: Сов. писатель, 1954.- 116 с, портр. 10 000.
  33. Героическая песня: Стихи. Пер. с татар. [Вступит. статья Г. Кашшафа].- М.: Молод. гвардия. 1955.- 247 с, портр. 10 000.
  34. Моабитская тетрадь. [Предисл. Ю. Королькова].-М»: Гослитиздат, 1957.- 210 с, портр. 25 000.
  35. Моабитская тетрадь: Стихи. Пер. с татар.-М.: Худож. лит., 1969.- 183 с. 100 000-(Б-ка произведений, удостоенных Ленинской премии).
  36. Стихотворения. [Предисл. Р. Мустафина].- Казань: Таткнигоиздат, 1976.-336 с. 250 000.
  37. Моабитская тетрадь: Стихи. Пер. с татар.- Казань: Таткнигоиздат, 1980.-223 с, ил. 10 000.
  38. В последний бой...: Стихи и поэмы. Пер. с татар. [Сост. и авт. предисл.: Р. Бикмухаметов].-М.: Воениздат, 1981.- 367 с, ил. 25000.
  39. Красная ромашка: Избранное Пер. с татар. [Вступит. статья, сост. и примеч. Р. Муст афина].-Казань: Таткнигоиздат, 1981.-543 с, портр. 200 000.
  40. Избранные произведения / Пер. с татар. Г. Шамшиева, К. Жунусова.- Фрунзе: Киргизгосиздат, 1957.- 319 с. 5000.- На кирг. яз.
  41. Избранное. Пер. с татар. (Вступит. статья Г. Ованесян).- Ереван: Ай-петрат, 1959.-225 с. 5000.-На арм. яз.
  42. Соловей и Родник.- Ашхабад.: Туркменстан, 1974. 10 000.- На туркм. яз.
  43. Моабитская тетрадь: Стихи [Авт. вступит. статьи. 3. Нури].- Минск: Мастацкая лит., 1975.-206 с, ил.-(Поэзия народов СССР). 7000.-На белорус, яз.
  44. Подвиг песни: Стихи и поэмы. [Вступит. статья Дж. Мулдагалиева].- Алма-Ата: Жазушы, 1976.- 335 с. 25 000.- На казах. яз.
  45. Стихи из Моабитской тетради / [Пер. В. Горганели и Т. Джангулашвили. Предисл, ГЕ Джангуладнвили].- Тбилиси: Ганатлеба, 1977.- 83 с. 5000.- На груз. яз.
  46. Моабитская тетрадь: Стихи (/Пер, Тулюнбай Байзакова.- 2-е изд'. - Фрунзе: Мектеп, 1979.- 64 с. 4000.- На кирг. яз.
  47. Моабитская тетрадь: Стихи / Пер. с татар. Р. Халила. Вступит. статья П. Халилова).- Баку: Язычы, 1979.- 279 с. портр. 10 000.- На азерб. яз.
  48. Из Моабитской тетради: Стихотворения. Пер. с рус.- Б. М., Чоссо Чхульпханса, 1956.- 75 с. - На корей. яз.
  49. Из Моабитской тетради: Стихи / Пер. Ф. Лешнитцер. Со статьей А. Джа¬лиль, предисл. Е. Мюллера.- Берлин: 1957.- 46 с.- На нем. яз.
  50. То же.- Лейпциг, 1962.- 49 с.- На нем. яз.
  51. Одинокий огонь: Стихи/Пер. Иштван Гурски и др.- Будапешт, 1957.- 121 с. - На венг. яз.
  52. Героическая песня /Пегх Теодор Пик. [Предисл. Г. Кашшафа].- Буха¬рест, 1958.- 198 с. - На рум. яз.
  53. Моабитская тетрадь / Пер. с татар, оригинала «Сайланма әсәрләр». Пер. и предисл. В. Данека, Я. Кабичека.- Прага, 1958.- 111 с. - На чеш. яз.
  54. То же. 2-изд.- Прага, 1960.- 111 с. - На чеш. яз.
  55. Соловей и источник: (13 стихотворений из Моабитской тетради) / Пер. Фан Син. - Пекин: Бейфан вэньи чубаньшэ, 1959.- На кит. яз.
  56. Стихи/Пер. А. Шерифова.- София: Народна просвета, 1967.- 127 с.- На турец. яз.
  57. Моабитская тетрадь/Пер. Аднан Хаки Шехаб.- Багдад, 1977.- На араб. яз.
  58. Моабитская тетрадь.- Берлин: Фолк унд Велт, 1977.- 100 с.- На нем. яз.
  59. Избранное.-М.: Прогресс, 1981.-205 с, портр. 94 000.- Текст парал. на англ. и рус. яз.

Муса Җәлил турында

  1. Муса турында истәлекләр. Төз. һәм әдәби эшкәртүче Г. Кашшаф.- Казан: Таткитнәшр., 1964.- 310 б.
  2. Үлемсезлек таңында: Муса Җәлил турында истәлекләр.- Казан: Таткит. нәшр., 1971.-102 б., ил.
  3. Җәлилова X. Абыем турында.- Казан: Таткитнәшр., 1973.- 77 б. Максуд М. Сагынган минутларда: (Муса Җәлил турында истәлекләр һәм уйланулар).- Казан: Таткитнәшр., 1977.- 190 б.
  4. Гайнуллин М. Муса Җәлил.- Кит.: Татар совет әдәбияты тарихы: Очерклар. Казан, 1960, 491-530 б. Кашшаф Г. Муса Җәлил: Герой шагыйрьнең тормыш һәм иҗат юлы турында очерк.- Казан: Таткитнәшр., 1961.- 456 б.
  5. Юзиев Н. Муса Җәлил поэмалары.- Казан: Казан ун-т нәшр., 1960.--135 б.
  6. Әминев А., Галиева һ. Муса Җәлил мәктәптә: Шагыйрьнең тормыш һәм иҗат юлын өйрәнү мәсьәләләренә карата. Укытучылар өчен ярдәмлек.- Казан: Таткитнәшр., 1967.- 108 б. ил.
  7. Мостафин Р. Муса Җәлил эзләре буйлап. (Ред. Р. Гәрәй).-Казан: Таткитнәшр., 1968.- 150 б.
  8. Мостафин Ф. Муса Җәлил - педагог.-Казан: Таткитнәшр., 1974.-- Юзиев Н. Муса Җәлилнең әдәби мирасы.-Кит.: Юзиев Н. Әдәбият хәзинәләре. Казан, 1978, 44-58 б.
  9. Маннурова М. Батырлар җыры: [М. Җәлилнең сугыш елларындагы поэзиясе]. Очерклар.-Казан: Таткитнәшр., 1980.-119 б.
  10. Юзиев Н. «Кешелекнең җиңелмәс көрәшчесе»...: (Муса Җәлил)...- Кит: Юзиев Н. Шигърият дөньясы: Тәнкыйть мәкаләләре. Казан, 1981, «62-65 б.
  11. Юзиев Н. Мохтар Ауэзов Муса Җәлил турында.- Шул ук китапта, 66-70 б.
  12. Мостафин Р. Өзелгән җыр эзеннән: Докум. повестьлар.- Казан: Таткитнәшр., 1982.-464 б
  13. Хамматов Ш. Муса Җәлил - партия солдаты.- Казан: Таткитнәшр., 1982.-168 б., ил. Кукушкин Р. Канатлы дөнья.-Казан: Таткитнәшр., 1984.-184 б. 2500. М. Җәлил турында 44-59 б.
  14. Гыймадиева Н. «Бар җырымны илгә багышладым»: М. Җәлилгә багышланган әдәби-муз. монтаж.-Сов. мәктәбе, 1976, № 1, 50-52 б.
  15. Мостафин Ф. «Гомерем минем моңлы бер җыр иде»: М. Җәлилгә багышланган әдәби-муз. монтаж.- Сов. мәктәбе, 1979, № 1, 48-51 б.
  16. Ә.Мәхмүдов. Муса Җәлил иҗатында эстетик идеал
  17. Воздвиженский В, Муса Джалиль. - В кн.: История татарской советской литературы. М., 1965, с. 356-385.
  18. Воспоминания о Мусе Джалиле. Сост.: Г. Кашшаф, Р. Мустафин.- Казань: Таткнигоиздат, 1966.-235 с, портр.
  19. Джалилова X. О моем брате: [О М. Джалиле]: Воспоминания.- 2-е изд.- Казань: Татар. кн. изд-во, 1976.- 94 с.
  20. Бикмухаметов Р. Муса Джалиль: Очерк творчества.-М.: Гослитиздат, 1962.- 224 с. Корольков Ю. Через сорок смертей: Докум. повесть.-М.: Молодая гвардия, 1964.-285 с, ил.
  21. Кашшаф Г., Мустафин Р. Поиск продолжается: \[0 подвиге поэта-героя Мусы Джалиля].-Казань: Таткнигоиздат. 1965.-87 с, ил.
  22. Бикмухаметов Р. Муса Джалиль.-М.: Сов. Россия, 1966.-133 с.
  23. Альтов В. Юность Мусы Джалиля: Очерк.-Челябинск: Южн.-Урал. № изд-во, 1969.- 130 с, портр.
  24. Мустафин Р. По следам поэта-героя: Книга-поиск.- М.: Дет. лит., 1971.-271 с, ил. портр.
  25. То же.- 2-изд.- Казань. Таткнигоиздзат, 1973.- 368 с.
  26. Мустафин Р. По следам оборванной песни.- М.: Известия, 1974.- 510 с, 1 л. портр.
  27. Забиров И. Рядом с Джалилем: Докум. очерк.- Ташкент: Еш гвардия, 1977.-47 с, ил. Исанбет Ю. Муса Джалиль и татарская музыка.-Казань: Татар кн. изд-во, 1977.- 160 с. В конце кн. дана лит. о М. Джалиле и произведения М. Джалиля на татар. яз.
  28. Муса Джалиль: Материалы Всесоюз. науч. конф. посвящ. 70-летию со дня рождения поэта-героя. [Редкол.: В. Воздвиженский, Н. Ханзафаров, Н. Юзиев (отв. ред.): ИЯ ЛИ им. Г. Ибрагимова КФАН СССР].-Казань, 1978.- 196 с.
  29. Махмудов А. Эстетический идеал в творчестве Мусы Джалиля.- Казань: Татар кн. изд-во, 1980.- 109 с.
  30. Мустафин Р. Красная ромашка: Рассказы о поэте-герое Мусе Джалиле.-М.: Малыш, 1981.-48 с, ил. (Легендарные герой).
  31. То же.-М.: Малыш, 1983.-48 с, ил.
  32. Воздвиженский В. Поэзия Мусы Джалиля: Лит. портр -Казань: Татар кн. изд-во, 1981.- 120 с, 1 л. портр
  33. Забиров И. Джалиль и джалиловцы: Докум. очерки и этюды.-Казань: Таткнигоиздат, 1983.- 144 с, ил.
  34. Шуртакова Т., Рождественский Б. Эстетическое воспитание учащихся среднеи школы во внекласснои работе.- Казань: Изд-во Казан. ун-та, 1960. Гл. «Методическая разработка литературного вечера на тему-«Поэт-патриот Муса Джалиль», с. 154-173.

shigriyat.ru


Смотрите также



© 2011-
www.mirstiha.ru
Карта сайта, XML.