Габдулла тукай стихи на татарском языке


Габдулла Тукай

Җәй көнендә

Каты эссе. һава бөркү. Кыза дөнья, сабыр җитми,
Җил исми аз гына да, бер генә яфракны селкетми.

Корылык һәр урыннарда. Кибә вак-вак кына күлләр,
Шиңәргә йөз тота кырда үләннәр, чәчкәләр, гөлләр.

Агачлар астына сыгъна балалар барчасы бергә,
Алай да булмаса, барсы төшәләр сикрешеп күлгә.

Алар ап-ак балыклар күк йөзәләр иртәдән кичкә
Кадәр шунда, туңып бетмичә ярга чыкмыйлар һич тә.

Менә шунда кисәктән йөзгә бернәрсә тиеп китте;
Сабамы, нәрсәдер, салкынчарак бер җил сөеп китте.

Якын урманның артында яшеннәр ялтырый аз-аз,
Ерактан, әллә кайдан, иштелә күк күкрәгән аваз!

Сыгъна – сыгына, сыена.
Саба – таң җиле.

Иртә

Иртә. Дөнья җанлана,
Мәшрикъ ягы аллана,
Кояш чыгып, нурлары
Төшеп җиргә ялгана.

Яктыра кала. Урамнар,
Кырлар, якын урманнар,
Таулар, багълар, бакчалар
Нурга гарык булганнар.

Торды халык, уянды:
Шау-шу һәрбер төшләрдә;
Көтү-көтү менмәктә
Күккә җитез кошлар да.

Шушы вакыт балалар
Мәктәп таба баралар;
Букчалары артында,
Алар гыйлем дәртендә.

Мәшрикъ – көнчыгыш.
Гарык булу – чуму.

Карлыгач

Күптән түгел безнең тәрәзә капкачын
Оя итте минем сөйгән Карлыгачым.

Ул көн буе аузы берлән балчык ташый,
Балчык берлән матур итеп оя ясый.

Күп эшләде иренмичә; бара-бара
Чыгарды ул матур-матур балалар да.

Ачыксалар Карлыгачның балалары,
Чебен-черки тотып кайта аналары.

Карлыгачым ямьсез озын кара төндә
Каты йоклый оясында, алмый тын да.

Бер канатының астына тыга башын,
Уянмый ул,- бөтен кеше тавышлансын.

Күк күкрәсен, ялтыр-йолтыр килсен яшен,
Төн буена нинди каты җил исмәсен,-

Ни булса да, бары да бер аның өчен, –
Уянмый ул, селкетми дә борын очын.

И матур! мин янмас идем – яндыручы булмасаң;

Таммас иде җиргә яшьләр – тамдыручы булмасаң!

Бер минутта ташлар идем бу томанлы моңнарны, –

Син мине мескен кыйлып моңландыручы булмасаң!

Дулкынланмас, болганмас та иде гыйшкың диңгезе, –

Көчле җил төсле, әгәр син болгандыручы булмасаң!

Юаныр идем бераз кояшка йә айга карап, –

Матурлыгың белән аларны каплаучы булмасаң!

Кыргыйлыкны ташлар идем, – мине үзеңә тартып,

Җир йөзендәге бөтен нәрсәгә каршы куймасаң!

Дәрвиштәй, аллага чын күңелдән кол булыр идем, –

Тәшвиш белән күңелемне аздыручы булмасаң!

Хәсрәтемнән кайвакыт үз-үземә кул сузмас идем, –

Үземне үземә дошманландыручы булмасаң!

Кайвакыт мәҗнүндәй көлмәс һәм шатланмас идем, –

Син агач ат өстенә атландыручы булмасаң!

Язганнарым бераз шигырьгә охшар иде, –

Һәр каләм тотканда истән тайдыручы булмасаң!

Көзге җилләр

Яктырак йолдыз янадыр, төн кара булган саен;
Ядыма тәңрем төшә, бәхтем кара булган саен.
(Русчадан.)

Көзге төн. Мин йоклый алмыйм. Өй түрендә җил җылый;
Җил җыламый, ач үлемнең куркусыннан ил җылый.

– Иң сөекле эшче әүладым быел ач калды,- дип,
Изге, шәфкатьле анабыз – мәрхәмәтле җир җылый.

Куйса монда корткалар төшкән тешен алтын белән,
Бер телем икмәк дип анда назлы нечкә бил җылый!

Бер сынык юктан гына үлгән таза ирләр күреп,
Җан алырга кызганудан анда Газраил җылый.

Тилмереп торса бу ачлар, безгә бәйрәмнәнни ямь?!
Мәркадендә чөнки Ибраһим вә Исмәгыйль җылый.

Көлсә монда тук вә ихлассыз халык тәкбирләре,
Һәр ишеткән җан җыларлык – андагы тәкбир җылый.

Көзге төн, ямьсез, караңгы… Өй түрендә җил җылый,
Җил – хәбәр ул: ач үлемнең куркусыннан ил җылый!

* Корбан гаете алдыннан язылган иде. (Г. Тукай искәрмәсе.)
Әүлад – балалар.
Мәркад – кабер.

«Сөй гомерне…»

Сөй гомерне, сөй халыкны, сөй халыкның дөньясын,
Без үләрбез, билгеле, тик үкенечкә калмасын.

Киң күңелле бул эчеңнән, мыскыл ишетсәң, «вак» диген,
Таптасыннар, хурласыннар, тик җаның хурланмасын.

Кошларга

Курыкмагыз, кошлар, күреп сез яныгызда мин барын;
Мин тимәм сезгә, фәкать сайравыгызны тыңларым.

Җырлагыз сез күңлегезгә тәңре нәрсә салганын;
Мылтыгым да юк янымда, юк шулай ук ауларым.

Бик тынычлап сайрагыз сез, мин тимим, сезгә тимим;
Әллә иркендә торуның кадрене белмимме мин?!

Курыкмагыз- яхшы беләм, мин һич тә сезне ауламам;
Сайрагыз, тыңлап торырмын, тын да алмам, шауламам.

Күңел

Инкисар ит гадәтеңчә, ян, күңел, сызлан, күңел!
Күп сөекледер бөтеннән – тәңрегә сынган күңел.

Һәр минут миннән тели дөнья күңел җимешләрен,
Нәрсә пешсен, булса ялкынсыз күңел, сүнгән күңел?

Алга сәүкъ ит сахибеңне, бул чыдауда таш кеби,
И фәләкнең төрле-төрле золменә күнгән күңел!

Ялтыра, яктыр – килешсен калебе саф шагыйрә,
И моңарчы төрле тап-тутларга өртелгән күңел!

Шундый гали мотлабың – мең җан бирергә урны бар,
И югарылык белән типкән вә селкенгән күңел!

Игътиля итсәң, канатың ач, – вакыт җитте бугай, –
И тумыштан гарше әгъляләргә җилкенгән күңел!

Син йоларсың һәр һәлакәттән – ышаныч бар сиңа,
Яр читендә торганымда ярдәмең булган күңел!

Яхшы аңла: юк сафа инсанлыгыңны җуймыйча,
И шуны саклау юлында күп газапланган күңел!

Инкисар ит – кител, сын.
Алга сәүкъ ит сахибеңне – хуҗаңны алга таба этәр.
Фәләк – язмыш, күк.
Золменә – изүенә.
Калебе саф шагыйрә – саф күңелле шагыйрьгә.
Гали мотлабың – бөек теләгең, максатың.
Игътиля итсәң – югары ашсаң.
Гарше әгъляләргә – югары күкләргә.
Сафа – рәхәт, күңеллелек.
Инсанлыгыңны – кешелегеңне.

Чыршы

Саргаядыр көз көнендә һәр агач яфраклары;
Юк яшеллекләр хәзер, урман вә сахра сап-сары.

Саргая таллар, усаклар, алмагачлар һәм каен;
Хәстә төсле, арта сары төс аларда көн саен.

Үз төсен үзгәртми саклаучы арада берсе бар:
Көз көне һәм кыш буе саргаймый торган чыршы бар.

Яз хәбәре

Килде Ак диңгезнең артыннан очып бер карлыгач,
Кунды да ул сайрады, сайлап үзенә бер агач:

«Күпме, февраль, каш җыерсаң һәм ачулансаң да син,
Барыбер, ди, җитте яз һәм рухына кышның ясин».

Яз җитәдер, файда юктыр, күпме гайрәтләнсә март,
Халкыбыз сүзе буенча, гәрчә март итсә дә «шарт!»

Яуса да карлар, табигать эшли инде үз эшен;
Тиздән иснәрбез кызыл, ал-гөл чәчәкләрнең исен.

Яңгыр

Былчыракта яңгыр артыннан балалар йөгрешә,
Кычкыралар: «Җиргә, дип, алтын төшә! алтын төшә!»

– Шауламагыз, и балалар! Без җыярбыз барчасын,
Тиз ул алтыннарны амбарга төярбез барчасын.

Тик җыярбыз юл буе шыгрым тулы йөкләр көе,
Бар келәтләр туп-тулы хуш исле орлыклар кәе!

Безгә ят-чит телдәге изге фикерне тәрҗемә
Биш вакытта биш намаз күк керде инде фарзыма.

Бу «Толстой сүзләре»н дә хасладым буш вакътыма,
Күп вакыт моңлы күңелнең саф, аяз, хуш вакътына.

Әйтмәгез: “Ул – иске сүз, “Гайнел-гыйлем”дә күп иде”,
Әйтсәгез, сездән сорыйм мин: бездә нәрсә юк иде?!

Фарзыма – мәҗбүри гадәтемә.
Хаслау – багышлау.

Нәкъ Казан артында бардыр бөр авыл – Кырлай диләр;
Җырлаганда көй өчен «тавыклары җырлай» диләр.
Гәрчә анда тугъмасам да, мин бераз торган идем,
Җирне әз-мәз тырмалап, чәчкән идем, урган идем.
Ул авылның, – һич онытмыйм, – һәр ягы урман иде,
Ул болын, яшел үләннәр хәтфәдән юрган иде.
Зурмы? дисәң, зур түгелдер, бу авыл бик кечкенә,
Халкының эчкән суы бик кечкенә – инеш кенә.
Анда бик салкын вә бик эссе түгел, урта һава,
Җил дә вактында исеп, яңгыр да вактында ява.
Урманында кып-кызыл кура җиләк тә җир җиләк;
Күз ачып йомганчы, һичшиксез, җыярсың бер чиләк.
Бик хозур! рәт-рәт тора, гаскәр кеби, чыршы, нарат;
Төпләрендә ятканым бар, хәл җыеп, күккә карап.
Юкә, каеннар төбендә кузгалаклар, гөмбәләр
Берлә бергә үсә аллы-гөлле гөлләр, гонҗәләр.
Ак, кызыл, ал, сап-сары, зәңгәр, яшелдән чәчкәләр;
Һәр тарафка тәмле исләр чәчкәли бу чәчкәләр.
Үпкәлиләр чәчкәләрне төрле төсле күбәләкләр килеп,
Киткән булып, тагын да шунда чүгәләп.
Бервакыт чук-чук итеп сайрый ходайның кошлары;
Китә җаннарны кисеп, ярып садаи хушлары.
Монда бульварлар, клуб һәм танцевальня, цирк та шул;
Монда оркестр, театрлар да шул, концерт та шул.
Зур бу урман: читләре күренмидер, диңгез кеби,
Биниһая, бихисаптыр, гаскәри Чыңгыз кеби.
Кылт итеп искә төшәдер намнары, дәүләтләре
Карт бабайларның, моны күрсәң, бөтен сауләтләре.
Ачыла алдында тарихтан театр пәрдәсе:
Аһ! дисең, без ник болай соң? Без дә хакның бәндәсе.

Җәй көнен яздым бераз; язмыйм әле кыш, көзләрен,
Алсу йөзле, кара кашлы, кара күзле кызларын.
Бу авылның мин җыен, мәйдан, сабаны туйларын
Язмыймын куркып, еракларга китәр дип уйларым…
Тукта, мин юлдин адашканмын икән бит, күр әле,
Әллә ник истән дә чыккан, сүз башым бит «Шүрәле».
Аз гына сабрит әле, и кариэм! хәзер язам;
Уйласам аулымны, гакълымнан да мин хәзер язам.

Билгеле, бу кап-кара урманда һәр ерткыч та бар,
Юк түгел аю, бүре; төлке – җиһан корткыч та бар.
Һәм дә бар монда куян, әрлән, тиен, йомран, поши,
Очрата аучы булып урманда күп йөргән кеше.
Бик куе булганга, монда җен-пәриләр бар диләр,
Төрле албасты, убырлар, шүрәлеләр бар диләр,
Һич гаҗәп юк, булса булыр, – бик калын, бик күп бит ул;
Күктә ни булмас дисең, – очсыз-кырыйсыз күк бит ул!

Шул турыдан аз гына – биш-алты сүз сөйлим әле,
Гадәтемчә аз гына җырлыйм әле, көйлим әле.
Бик матур бер айлы кичтә бу авылның бер Җегет
Киткән урманга утынга ялгызы бер ат җигеп.
Тиз барып җиткән Җегет, эшкә тотынган баргач ук,
Кисә башлаган утынны балта берлән тук та тук!
Җәйге төннең гадәтенчә төн бераз салкын икән;
Барча кош-корт йоклаган булганга, урман тын икән.
Шундый тын, яхшы һавада безнең утынчы исә
Алны-артны, уңны-сулны белмичә утын кисә.
Балтасы кулда, Җегет эштән бераз туктап тора;
Тукта, чү! Ямьсез тавышлы әллә нәрсә кычкыра.
Сискәнеп, безнең Җегет катып кала аягүрә,
Аңламастан, каршысында әллә нинди «ят» күрә.
Нәрсә бу? Качкынмы, җенме? Йә өрәкме, нәрсә бу?
Кот очарлык, бик килешсез, әллә нинди нәрсә бу!
Борыны кәп-кәкре – бөгелгәндер тәмам кармак кеби;
Төз түгел куллар, аяклар да – ботак-тармак кеби.
Ялтырый, ялт-йолт киләдер эчкә баткан күзләре,
Кот очар, күрсәң әгәр, төнлә түгел – көндезләре.
Яп-ялангач, нәп-нәзек, ләкин кеше төсле үзе;
Урта бармак буйлыгы бар маңлаенда мөгезе.
Кәкре түгелдер моның бармаклары – бик төз төзен,
Тик килешсез – һәрбере дә ярты аршыннан озын.

Бик озак торгач карашып, күзне күзгә нык терәп,
Эндәшә батыр утынчы: «Сиңа миннән ни кирәк?»
– Бер дә шикләнмә, Җегет, син; мин карак-угъры түгел,
Юл да кисмимен, шулай да мин бигүк тугъры түгел.
Гадәтем: ялгыз кешеләрне кытыклап үтерәм;
Мин әле, күргәч сине, шатланганымнан үкерәм.
Тик кытыкларга яралгандыр минем бармакларым;
Булгалыйдыр көлдереп адәм үтергән чакларым.
Кил әле, син дә бераз бармакларыңны селкет, и
Яшь Җегет! Килче икәү уйныйк бераз кети-кети.
– Яхшы, яхшы, сүз дә юктыр, мин карышмый уйныймын.
Тик сине шартымга күнмәссең диеп мин уйлыймын.
– Нәрсә шартың, сөйлә, и бичара адәмчеккенәм?
Тик тизүк уйныйкчы, зинһар, нәрсә кушсаң да күнәм.
– Сөйлием шартымны сиңа, яхшы тыңлап тор: әнә
Шунда бар ич бик озын һәм бик юан бер бүрәнә.
Мин дә көч-ярдәм бирермен: әйдә, иптәш, кузгалыйк,
Шул агачны бергә-бергә ушбу арбага салыйк.
Бүрәнәнең бер очында бар әчелгән ярыгы,
Шул җиреннән нык кына син тот, и урман сарыгы!
Бу киңәшкә Шүрәле дә күнде, килмичә кире,
Китте кушкан җиргә, атлап адымын ире-ире;
Куйды илтеп аузын әчкән бүрәнәгә бармагын,-
Кариэм, күрдеңме инде яшь Җегетнең кармагын!
Суккалыйдыр балта берлән кыстырылган чөйгә бу,
Хәйләсене әкрен-әкрен китерәдер көйгә бу.
Шүрәле тыккан кулын – селкенмидер, кузгалмыйдыр,
Белми инсан хәйләсен – һич балтага күз салмыйдыр.
Суккалый торгач, ахырда чөй чыгып, бушап китеп,
Шүрәленең бармагы калды кысылды шап итеп.
Сизде эшне Шүрәле дә: кычкыра да бакыра,
Сызлана һәм ярдәменә шүрәлеләр чакыра.
Хәзер инде Шүрәле безнең Җегеткә ялына,
Тәүбә итә эшләреннән, изгелеккә салына:
– Син бераз кызган мине, коткарчы, и адәмгенәм;
Мондин ары үзеңә, угълыңа, нәслеңгә тимәм.
Башкалардан да тидермәм, ул минем дустым диеп,
Аңгар урманда йөрергә мин үзем куштым диеп.
Бик авырта кулларым, дустым, җибәр, зинһар җибәр; –
Шүрәлене рәнҗетүдән нәрсә бар сиңа, ни бар?
Тибрәнә дә йолкына, бичара гакълыннан шаша;
Шул арада яшь Җегет өйгә китәргә маташа.
Ат башыннан тоткан ул, бу Шүрәлене белми дә;
Ул моның фөрьядларын асла колакка элми дә.
– И Җегет, һич юк икәндер мәрхәмәт хиссең синең;
Әйтче, зинһар, мәрхәмәтсез! кем син? исмең кем синең?
Иртәгә килгәнче дустлар тәндә җаным торса гәр,
Шул фәлән атлы кеше кысты диермен сорсалар.
– Әйтсәм әйтим, син белеп кал: чын атым – «Былтыр» минем.
Бу Җегет абзаң булыр бу, бик белеп тор син, энем!
Шүрәле фөрьяд итәдер; аудан ычкынмак була
Һәм дә ычкынгач, Җегеткә бер-бер эш кылмак була.
Кычкыра: «Кысты, харап итте явыз «Былтыр» мине,
Аһ, үләм бит, бу бәладән кем килеп йолкыр мине?»
Иртәгесен шүрәлеләр бу фәкыйрьне тиргиләр:
– Син җүләрсең, син котырган, син тилергәнсең, – диләр.
Әйтәләр: «Кычкырма син, тиз яхшылык берлән тыел!
И җүләр! кысканга былтыр, кычкыралармы быел!?»

Гонҗә – ачылып җитмәгән чәчәк.
Садаи хуш – ягымлы тавыш.
Нам – исем.
Сауләт – батырлык.
Сабрит – сабыр ит.
Кариэм – укучым.
Инсан – кеше.
Фөрьяд – зарланып елау.
Асла – һич тә.

Кемне сөяргә кирәк?

Белү мөшкил — кирәк кемне сөяргә?
Үзең аусаң да, аудармый сөяргә?

Син үлсәң (бет!), сине кем кызгана соң?
Синең зәхмеңгә кемнәр сызлана соң?

Бу дөньяда сине кем иркәли соң?
Бәлаләрдән сине кем киртәли соң?

Синең соң хәсрәтең кемнәргә хәсрәт?
Гамеңнең кәсрәте кемнәргә кәсрәт?*

Кеше сатмас кеше тапмак асатмы?
Сине соң кайсы дуст дошманга сатмый?

Синең якты көнең кемнәргә тансык?
Кирәксә, яшь җиренә кара кан сык!

Сине кемнәр генә туйдырмый бер дә?
Күңелсез хәлгә кем куйдырмый бер дә?

Кем үлчи барыйшын синең барыйшка?
Бөтен сүзен, эшен синең карышка?

Тырышма, эзләмә юкны әрәмгә,
Табылмас — юк! Әрәм җәһдең, әрәм лә.

Сиңа, дустым, бу сүз ахыргы сүзем:
Үзеңне сөй! Ярат үзеңне үзең!

*Зур кайгың кемнәргә генә зур булып күренә соң?
Мөшкел – читен.
Зәхмеңгә – җәрәхәткә, авыруга.
Барыйшып (барышып) – файдасын.
Җәһдең (җәһедең) – тырышлыгың.

Яз галәмәтләре (“Язлар җитте…”)

Язлар җитте, карлар эри башладылар,
Толыплылар толыпларын ташладылар;
Киемсезләр иркен йөри башладылар,
Тунсызларга нурлы көннәр килде имди.

Ката, чана табаннары ял итәләр,
Шылтыр-шылтыр юлдин арбалар китәләр.
Трантаслар, велосипид, кареталар
Урамнарны чуарлыйлар бер-бер имди.

Каткан, тунган агачларны хәзер кара:
Һәрбересе яшәрешеп яфрак яра;
Бу урманнар бакча булыр бара-бара,
Һәр агачта сандугачлар сайрар имди.

Җиде кат боз астындин чыгар бака,
Баткакларга, балчыкларга бата-бата;
Куе камыш арасындин бака-бака:
«Бака-кака, бака-кака»,— диер имди.

Шул бакалар ярга чыгып бакылдаша,
Берсен берсе аңлашмыйча такылдаша;
Әллә нәрсә киңәшәләр, акыллаша:
Ахры, мантыйк укыганнар бунлар имди.

Кышлар үтеп, яз көннәре килер исә,
Сәхраләрдә йомшак сәба җиле исә;
Аһ, бу көннәр гамькин күңелләрне кисә,
Үткән гомер бер-бер искә төшә имди.

Дәрьяларда бозлар ага тау-тау булып,
Һаваларда кошлар оча болыт-болыт;
И ходаем, фазлең берлә көнне җылыт,
Үлгән дөнья яңа җаннар алсын имди!

Бака-бака— (бага-бага), карый-карый.
Мантыйк — формаль логика.
Сәба җиле — таң җиле.
Гамькин — кайгылы.
Фазлең берлә — рәхмәтең белән.

Бер татар шагыйренең сүзләре

Җырлап торам, торган җирем тар булса да,
Куркъмыйм, сөйгән халкым бу татар булса да;
Күкрәк биреп каршы торам, миңа милләт
Хәзерге көн мылтык-ук атар булса да.

Уңга, сулга аумыйм, һәнүз алга барам,
Юлда манигъ күрсәм, тибәм дә аударам;
Каләм кулда була торып, яшь шагыйрьгә,
Мәгълүмдер ки, курку берлән өркү харам.

Шикләнмибез дошманнарның көчендин без,
Бүгенге көн Гали, Рөстәмнәргә тиң без;
Шагыйрь гомре хәсрәт, кайгы күрсә күрер,—
Дулкынланмый тормый ич соң өлкән диңгез.

Яхшылыкка эреп китәм — балавыз мин,
Мактап сөйлим изге эшне — бал авыз мин;
Бер яманлык күрсәм, сүгәм, мактый алмыйм! —
Ул тугърыда бик явыз, ай-һай, явыз мин!

Яманлыклар тәмам мине котырталар,
Таяк берлә гүя корсакка төртәләр,—
«Нигә болай?» «Ярамый», — дип сөйләндереп,
«Тфү, чортлар! ахмаклар!» — дип төкертәләр.

Әгәр атса нахак җиргә бер-бер рами
Мине, димим: «Дуст, бу рәмьиң һич ярамый»*.
«Яңлыш аттың, иптәш, кире ал, дип, угың», —
Дустлык итәм, кадалганына карамый.

Ачы булгач күплем, шигърем ачы чыга,
Бәгъзан пешкән дип уйласам да — чи чыга;
Очырмакчы булсам былбыл күкрәгемнән,
Әллә ничек! — мыр-мыр итеп мәче чыга.

Мактаулыдыр аллы-гөлле нәрсә төсе, —
Тәмле нәрсә була күбрәк ачы-төче, —
Шулай итеп, ачы-төче язсам да мин,
Чыкса кирәк яхшы ниятемнең очы.

Пушкин илә Лермонтовтан үрнәк алам,
Әкрен-әкрен югарыга үрләп барам;
Тау башына менеп кычкырмакчы булсам,
Биек җир бит, егълырмын дип шүрләп калам.

Максуд җитәр: бара торгач — юл кыскарыр;
Әллә кайда яткан хиссият кузгалыр;
Бөкре түгел, төзәлергә кабер көтмим,
Тәңрем фәйзы минем күңлемгә эз салыр.

*Әгәр дә берәр укчы миңа тиешсезгә ук атса,
«Дус, бу угың һич ярамый», — дип әйтмим
Һәнүз — һаман.
Манигъ — тоткар, киртә.
Бәгъзан — кайбер чакта.
Хиссият — тойгылар.
Фәйэы — рәхмәте.

*****

Авыл җырлары

Бишенче көлтә

Мәкәрҗәгә баралар тәтәйләрнең ирләре;
Шушы вакыт тәтәйләрнең җөреп калган көннәре.

Таптамагыз, и тәтәйләр, Бакыр бабай бакчасын;
«Уйнаш»тагы яман күздән ходай үзе сакласын.

Җаңа бистә кызлары чигү чигә акчага;
Бу вахытта шулар җөри Ботански бакчага.

Кушмый ишан капкасы, нарат икән тактасы;
Нарат булмый нәрсә булсын, бар да донос акчасы.

Безнең урам — таш урам, ташу ага басудан;
Сакалына хөрмәт беткәч, милләт сата ачудан.

Бәдәлчеләр-мәккәчеләр җөри Казан шаулатып;
Бер сөяккә унлап эт бар, чәйнәшәләр даулашып.

Ике туры ат җиктердем, берсен сыңгар тәртәгә;
Баш хәерче Моратлары чыкмый ята Мәккәдә.

Шауладык без — «шуу!» иттек, кузгалдык без — «дуу!» иттек;
Эшсезлектән, эч пошканнан эшсез картка туй иттек.

Камил мәхзүм җырлап җөри борнын түбәнгә салып;
Ала карга кунып сайрый тел очларына басып.

*****

Ай һәм кояш

Һималая тау өстендә алтын бишек,
Кояш йоклый һәр кич саен шунда тешен;
Җил төн буе йоклаганын саклап тора,
Тирбәтә һәм өстен-башын каплап тора.

Йокысыннан Кояш ничек уяндисә,
Җил шул вакыт җилбер-җилбер итеп исә;
Исә-исә бөтен дөнья буе китә:
Торыгыз! — ди,— уянырга вакыт җитә!

Торып чыккач шул бишектән Кояш агай,
Анда кереп йоклый инде энесе Ай:
Йоклый шунда йолдызлар да өелешеп,
Оядагы йоклап яткан кошчыклардай.

Каты йоклап Ай бишектә мәгърибкәчә,
Торып чыга, көлеп җиргә нурын чәчә;
Кояш һәм Ай — ике туган агай-эне —
Менә шулай дустлык берлән нәүбәтләшә.

Уяндисә — уянды исә.
Мәгърибкәчә — кояш баткангача.

*****

Аң

Без Бишенче елны бер көнне уяндык таң белән,
Эшкә дәгъвәт итте безне кемдер изге нам белән.

Эшкә ябшыр чак җитеп, ямьсез озын төн үткәнен
Күз ачып белдек без, үлчәп күктәге Чулпан белән.

Булса да ул чакта бездә керсез иман, саф күңел,
Күз һаман булды эренле, йөз дә саф һәм пакь түгел»

Шул сәбәпле дустны, дошманны дөрест фәркъ итмичә,
Күп саташтырдык рәзил шәйтанны чын инсан белән.

Аңгы-миңге баш белән дә эшләдек, булсын кабул;
Җәбраил ачкай ул эшләргә сигез кат күккә юл.

Үтте инде, дустларым, ул үткән эш, ни булса ул;
Инде эшлик саф, ачык күзләр белән, чын аң белән.

Дәгъват итү — чакыру.
Нам — исем.
Фәркъ итмичә (фәрекъ итмичә) — аермыйча.
Рәзил — хур, түбән, бозык.
Инсан — кеше.

*****

Арба, чана, ат

Бер заман бер төшкә килгән Ат белән Арба, Чана;
Бу өчәү һәрберсе дә үз тормышыннан зарлана.

Арба әйтә: «Җәй көне мин һич тә рәхәт күрмимен:
Көн-төне эштә йөрим, һичбер җигелми тормыймын».

«Әмма соң бу кыш көне бигрәк уңайсыз!» — ди Чана.
Ат та, сүзгә кушылып, үз нәүбәтендә зарлана:

«Юк ла, и Арба, Чана! — ди,— сезгә тормыш бик уңай,
Эшләсәгез алты ай сез, ял итәсез алты ай.

Күпме зарлансам урын бар, мин каты мәзлум менә:
Хәл җыймыйм ел тәүлегендә, ичмасам, бер көн генә!»

Мәзлум — кимсетелгән, рәнҗетелгән.

*****

Ак бабай

Бетен дөнья аппак булып кар яуганда,
Ишек алда, урам, түбә агарганда,
Аппак булып кайтып килә безнең Бабай,
Безгә төрле-төрле уенчык алган да.

Шатланышып без әйтәбез: «Рәхмәт, Бабай,
Сиңа тагын күп ел гомер бирсен ходай!»
Бабай, мескен, кар-яңгырга карамыйча,
Безне шатландырмак өчен йөри шулай.

*****

Бала белән күбәләк

Бала:

Әйт әле, Күбәләк,
Сөйләшик бергәләп:
Бу кадәр куп очып
Армыйсың син ничек?

Ничек соң тормышың?
Ничек көн күрмешең?
Сөйләп бирче тезеп,
Табаламсың ризык?

Күбәләк:

Мин торам кырларда,
Болында, урманда;
Уйныймын, очамын
Якты көн булганда.

Иркәли һәм сөя
Кояшның яктысы;
Аш буладыр миңа
Чәчәкләр хуш исе.

Тик гомрем бик кыска:
Бары бер көн генә,—
Бул яхшы, рәнҗетмә
Һәм тимә син миңа!

*****

Буран

Тик кенә торганда капланды томанга бар һава;
Кар оча, кар себрелә, кар котрына һәм кар ява.

Кар бәрә йөзгә рәхимсез, күз ачып булмый карап;
Һәр кара нәрсә — бүре һәм һәр маяк булды карак.

Карны җиңгән күк, тешә җиргә тонык ай яктысы;
Ай да куркынган шикелле: бер сары, бер ак төсе.

Көн буе яткан иде, үлгән җылан күк, юл тыныч;
Чыкты соң кайдан адаштыргач буран — бу куркыныч?.

Әллә ычкынганмы баудан Каф тау арты җеннәре?
Йә тишелгәнме ходайның бихисап зур мендәре?

Кар булып җирдә очамы ушбу мендәр җоннары?
Иөгрешеп җан аулый мәллә Каф тау арты җеннәре?

Сукранам мин, кар арасыннан карый да ай көлә,
Мин фәкыйрь михнәттә — гүя чарлагыннан бай көлә!

*****

Бичара куян

— И Куян, куркак Куян, йомшак Куян,
Моңланасын нинди хәсрәт, кайгыдан?

— И җаным, син яшь бала шул, белмисең;
Төште зур хәсрәт, ничек моңланмыйсың.

Без икәү: Әткә куян, Әнкә куян,
Яшь куянчыклар янә бездән туган.

Барчабыз бер гаилә булган идек,
Күп заман шатлык белән торган идек.

Яшь балаларны ашап китте Бүре,
Бик усал ерткычтыр ул, муркыргыры!

Күп тә үтми куйды дөнья Әнкәсе;
Тулды күңлем, ничек итеп әйтәсе:

Килде дә бер явыз Аучы Эт белән,
Атты үлтерде аны мылтык белән.

Шул вакыттан бирле аш булмый ашым,
Моңланам ялгыз башым, агъзам яшем.

*****

Гомер юлына керүчеләгә

Беләм инде, сабыйлар, сезгә мәктәптә күңелсездер,
Аның тоткынлыгыннан сез бигүк разый түгелсездер.

Сабый чакта күңелсезләнгәнем бар мин дә, һәм шунда
Очып эзли иде фикрем азатлык анда да монда.

Заман үтте. Азат булдым. Теләгем алдыма килде.
Күрәм: мин дәү кеше булдым вә мәктәптә түгел инде.

Ачылды юл, ирек алдым. Эчемнән нәрсәләр уйлыйм:
«Менә шатлык миңа, дим, мин хәзер тормыш белән уйныйм.

Шаярырмын, теләрсәм нишләрем, уйнар, көләрмен, дим,
Бөтен мәктәптә тоткынлыкларым бурчын түләрмен»,— дим.

Кереп киттем гомер юлына… Әллә мин йөри белмим?
Нидәндер анда мин шатлык, азатлыкларны һич күрмим.

Барып булмый. Ирексез тукталамын юлда кайчакта,—
Каты сызлап, бу юлымда аяклар йөрмидер хәтта!

Йөреп мин, шатлык эзләп бу гомер юлында акрынлап,
«Гомер итмәк» димәкнең мәгънәсене аңладым чынлап:

Гомер итмәк—тырышмактыр ялыкмый, һич тә ял итми,
Гаталәт хурлыгын асла үзеңә ихтыяр итми.

Тиеш имеш үтәргә изге юлда бу гомер барсы
Түләү берлән бурычны тәңремә һәм халкыма каршы.

Бәхетлемен шушы хәлдән, бүтән бер хәл дә көтмимен,
Шушы юлдан ризамын, башка төрле юл да тотмыймын.

Әгәр кайчак гомер сахраларында мин гизеп арсам,
Гомер юлында бер мәүкыйф ясап алмакны уйлансам,

Итәм дәрхаль тәвәкъкыф мин сабыйлык хатиратында,
Очам мәктәп таба нурлы тәхаттырлар канатында.

Күңелдән сагынам «тоткын»лыгымны, мәктәбемне мин,
«Нигә соң үстем инде һәм нигә «дәү» булдым инде, дим.

Нигә, дим, изге мәктәптән, сабый чаклардан айрылдым?
Нигә мин кечкенә Апуш түгел, зуп-зур Тукай булдым?»

Гаталәт — ялкаулык.
Асла — һич тә.
Мәүкыйф — тукталыш, туктап ял итү урыны.
Итәм дәрхаль тәвәкъкыф — шунда ук тукталам.
Хатиратында — истәлекләрендә.
Тәхаттырлар — истәлекләр.

*****

Җил

(Пушкиннән)

Исәр җил! көчлесең, син бик батырсың,
Ачулансаң, җиһанны кузгатырсың.

Бик иркенләп исәсең җир йөзендә,
Котыртып болгатасың диңгезен дә.

Көтү төсле болытларны куасың,
Теләрсәң кайсы якларга борасың.

Иреклесең: исәсең дә исәсең,
Тузан, кар туздырып юллар кисәсең.

Ирекле син, исәр җил, әйдә ис, ис!
Сиңа баш юк ходайдан башка һич, һич!

*****

Елның дүрт фасылы

(Русчадан)

Боз һәм кар эрде,
Сулар йөгерде;
Егълап елгалар,
Яшьләр түгелде.

Көннәр озая,
Төннәр кыскара.
Бу кайсы вакыт? —
Иә, әйтеп кара.

(Яз көне)

Ашлыклар үсте,
Башаклар пеште;
Кояш пешерә,
Тиргә төшерә.

Халык ашыга,
Китә басуга,
Урагын ура,—
Бу кайчак була?

(Җәй көне)

Кырлар буш кала,
Яңгырлар ява;
Җирләр дымлана,—
Бу кайчак була?

(Көз көне)

Һәр җир карланган,
Сулар бозланган;
Уйный җил-буран,—
Бу кайчак, туган?

(Кыш көне)

Фасыл — вакыт.

*****

Ике юл

Ике юл бар бу дөньяда: бере будыр — бәхет эстәү;
Икенче шул: гыйлем гыйшкында булмак — мәгърифәт эстәү.

Синең кулда: теләсәң — мәгърифәтле бул, бәхетсез бул;
Вә яки бик бәхетле бул, ишәк бул, мәгърифәтсез бул.

*****

Җир йокысы

Кырга ак кардан
Юрган ябылган;
Җир язга чаклы
Уйкуга талган.

Ул тормас, йоклар,
Кышлар үтмичә,—
Кыйбладан кошлар
Кайтып җитмичә.

Язның айлары,
Апрель, майлары,
Бик матур сызлып
Аткан таңнары;

Урман шаулавы,
Кошлар сайравы,
Күкләр күкрәве,
Яңгыр аннары.

Коену көн саен
Кояш нурында;
Аннан соң тагын
Төшкән чык төндә.

Бу хәлләр җиргә
Барчасы бергә
Калган тик инде
Төштә күрергә.

Җир йоклый тыныч,
Күреп тәмле төш.
Уяныр әле,
Тукта, үтсен кыш!

Уйку — йокы.

*****

Иссез чәчәк

(Русчадан)

Болынлыкта үсә гади генә, иссез чәчәк, янлыш
Гүзәл исле чәчәкләр бәйләменә бергә бәйләнмеш.

Ярар, бәйләнгән ул анда, соңыннан нәрсә булган соң? —
Булып киткән үзе хуш исле бик аз бер заманнан соң.

Шуның күк, безне тәүфикъле дуст-ишләр һәм белешләр дә
Өйрәтерләр гүзәл гадәткә һәм дә изге эшләргә.

*****

Карга

Барча кошның да үзенчә сайравы бар, шигъре бар.
Карга, мескен, җырлый белми, кычкыра тик: «кар» да

*****

Көлке түгел

Көлке булса кайвакыт шигъриятемнең кыйссасы,
Анда бар бер җанлы хәсрәт, канлы ләгънәт хыйссасы.

Уйлый торгач, мин үземнең җан ачымнан да көләм,
Чөнки инде кайгыралмыйм, кайгырып арган булам.

Хәсрәтем — әллә минем нурлы кабыклы бер җылан?
Куркынырда җылмаялар, ни бәхетледер җылан!

Юк, түгел, һәр хәлдә дә хәсрәт язу рәүшем шулай,
— Нәрсәгә шиблит киясең? —Мин димен: кәүшем шулай!

Кыйсса — эчтәлек, сюжет, сөйләнгән хәл, вакыйга.
Хыйсса — өлеш.

*****

Күңел

Инкисар ит гадәтеңчә, ян, күңел, сызлан, күңел!
Күп сөекледер бөтеннән — тәңрегә сынган күңел.

Һәр минут миннән тели дөнья күңел җимешләрен,
Нәрсә пешсен, булса ялкынсыз күңел, сүнгән күңел?

Алга сәүкъ ит сахибеңне, бул чыдауда таш кеби,
И фәләкнең төрле-төрле золменә күнгән күңел!

Ялтыра, яктыр — килешсен калебе саф шагыйрә,
И моңарчы төрле тап-тутларга өртелгән күңел!

Шундый гали мотлабың — мең җан бирергә урны бар,
И югарылык белән типкән вә селкенгән күңел!

Игътиля итсәң, канатың ач, — вакыт җитте бугай, —
И тумыштан гарше әгъляләргә җилкенгән күңел!

Син йоларсың һәр һәлакәттән — ышаныч бар сиңа,
Яр читендә торганымда ярдәмең булган күңел!

Яхшы аңла: юк сафа инсанлыгыңны җуймыйча,
И шуны саклау юлында күп газапланган күңел!

Инкисар ит — кител, сын.
Алга сәүкъ ит сахибеңне — хуҗаңны алга таба этәр.
Фәләк — язмыш, күк.
Золменә — изүенә.
Калебе саф шагыйрә — саф күңелле шагыйрьгә.
Гали мотлабың — бөек теләгең, максатың.
Игътиля итсәң — югары ашсаң.
Гарше әгъляләргә — югары күкләргә.
Сафа — рәхәт, күңеллелек.
Инсанлыгыңны — кешелегеңне.

*****

Мәҗлес

(Пушкиннән)

Мин сөям дустлар белән булган хозур мәҗлесне кич,
Шундый мәҗлес: анда хөррият белән шатлык рәис;

Торса анда иштелеп «эч, эч» дигән сүз таңгача,
Кясәләр булса тулы без мәет булып аугангача;

Булмаса артык тыгыз эчкән кешеләрнең рәте,
Тып-тыгыз булса бушап калган шешәләрнең рәте.

Хозур мәҗлесне — күңелле утырышны.
Рәис — председатель.
Кясә — бокал.
Мәет булып — исереп.

*****

Сабыйга

Һич сине куркытмасыннар шүрәле, җен һәм убыр;
Барчасы юк сүз — аларның булганы юктыр гомер.

Җен-фәлән дип сөйләшүләр искеләрдән калган ул;
Сөйләве яхшы, күңелле — шагыйранә ялган ул.

Һич өрәк, албасты булган сахралар, кырлар да юк;
Шүрәле асрап ята торган кара урман да юк.

Син әле үс һәм укы күп, шунда аңларсың барын;
Мәгърифәт нуры ачар күп нәрсәләрнең ялганын.

Шагыйранә — шигъри, поэтик.

*****

Театр

Халыкка дәрсе гыйбрәттер театр,
Күңелдә йоклаган дәртне уятыр.

Театр — яктылыкка, нурга илтә,
Кире юлга җибәрми, уңга илтә.

Театр көлдерәдер, уйнатадыр,
Тагы үткән гомерне уйлатадыр.

Күрерсең анда үз хәлең, көләрсең
Көләрлек булса, булмаса — еларсың.

Күрерсең тормышың нинди: җитешме?
Җитеш булмаса, кай җире җитешми?

Төзәтерсең шуны, тәкмил итәрсең,—
Шулай шактый белем тәхсил итәрсең.

Үсәр яхшылыгың, син яхшы булсаң;
Җылы канлы итәр ул, вәхши булсаң.

Тигез күрә бөтен җанны театр:
Кирәк кол бул, кирәксә император.

Мөкаддәс ул, бөек ул, гали зат ул;
Тәмам хөр ул, вә бик киң ул, азат ул.

Вә ул дарел-голүм, дарел-әдәптер,
Холыкларны төзәтмәккә   сәбәптер.

Вәләкин шарты бар: яхшы төзелсә,
Әгәр һиммәт агачыннан өзелсә,

Ул — алма, мөддәте тулганда пешкәч,
Кызаргач һәм матур булгач, җитешкәч.

Дәрсе гыйбрәт — гыйбрәт дәресе.
Тәкмил итү — камилләштерү.
Тәхсил итү — алу.
Гали — олы.
Дарел-голүм — белем йорты.
Дарел-әдәп — әдәп йорты,
Һиммәт — тырышлык.
Мөддәте тулганда — вакыты җитеп.

*****

Тормыш

Авырлык төшсә, түз, сер бирми-нитми;
Ни хәлләр яшь егеткә килми-китми?

Бу тормыш кем белән туктар талаштан?
Сугыш син һич тә армас-туктамастан.

Синең төсле берәү ул: бергә-бер сез,
Көрәшкәнне җиңалмый ул каберсез.

Көрәшмәк куркыныч: күп хәлләре бар,
Вәли, җиңгәч, ганимәт маллары бар.

Канечкеч ул вә ерткыч юлбарыстан;
Качармы юлбарыстан бер арыслан?

Җиһанда үлми һәрбер ыңгырашкан,
Вә юлны тапмый калмый һәр адашкан.

Көрәш угърында ар, тал, тирлә, имгән;
Өмид итмә булышмакны ләимнән.

Әгәрчә зәррә мыскал һиммәте бар,
Аның артында тау-тау миннәте бар.

Сәгадәт талына менсәң — үзең мен;
Ни ярдәм килсә дә килсен үзеңдин.

Димәс һичкем: «Минем аркамда менде,
Хәзер җүнләп сәлам дә бирми инде!»

Вәли — ләкин.
Ганимәт маллары — сугышып алган маллар.
Җиһан — дөнья.
Угърында — юлында.
Ләимнән — сараннан.
Зәррә мыскал — бик аз гына.
Һиммәт — яхшылык, ярдәм.
Миннәте — нәрсәдер өмет итү.
Сәгадәт — бәхет.

*****

Туган тел

И туган тел, и матур тел, әткәм-әнкәмнең теле!
Дөньяда күп нәрсә белдем син туган тел аркылы.

Иң элек бу тел белән әнкәм бишектә көйләгән,
Аннары төннәр буе әбкәм хикәят сөйләгән.

И туган тел! Һәрвакытта ярдәмең белән синең,
Кечкенәдән аңлашылган шатлыгым, кайгым минем.

И туган тел! Синдә булган иң элек кыйлган догам:
Ярлыкагыл, дип, үзем һәм әткәм-әнкәмне, ходам!

*****

Эшкә өндәү

(Плещеевтән)

Зур бәхетләр сызганып эшкә бирелгәннән килә,
Аһ! оят, хурлык, түбәнлекләр иренгәннән килә.

Булса калдырмак берәү ушбу җиһанда изге ат,
Тир белән тапсын ашарын, итсен, әлбәт, иҗтиһад.

Һәр олугълар эшләгәнлектән олугълыклар таба,
«Уйнады» дип бирмиләр ушбу җиһанда мәртәбә.

И сабыйлар! Эшләгез сез, иң мөкаддәс нәрсә — эш,
Эш агачы һәрвакытта бик юмарт китрер җимеш.

Яшьлегеңдә күп тырышсаң, эшкә бирсәң чын күңел,
Каршыларсың картлыгыңны бик тыныч һәм бик җиңел.

*****

Шаян песи

Күрче, бик чынлап керешкән эшкә безнең Ламига:
Бар уе — бер бик матур күлмәк тегү Курчагына.

«Күлмәгем кайчан бетәр?» — дип, Курчагы яткан, көтә;
Көтми хәл юк, бер тәти күлмәк кирәк — бәйрәм җитә.

Ә Песи яшьрен генә яткан, кәтүкне күзлидер;
«Тукта селкенмәсме?» — ди ул; бер дә җаны түзмидер.

Ул хәзер сикрер менә, хәзер тотар, хәзер басар;
Ул кәтүкне уйнатыр, уйнар, үзенә шар ясар.

Кайгысы юк ул Песинең, тик һаман уйнау уе;
Бик шаян! Ай-һай, наян! Уйнарга хәзер көн буе!

*****

Яңгыр

(Русчадан)

Былчыракта яңгыр артыннан балалар йөгрешә,
Кычкыралар: «Җиргә, дип, алтын төшә! алтын төшә!»

— Шауламагыз, и балалар! Без җыярбыз барчасын,
Тиз ул алтыннарны амбарга төярбез барчасын.

Тик җыярбыз юл буе шыгрым тулы йөкләр көе,
Бар келәтләр туп-тулы хуш исле орлыклар кәе!

*****

Яратырга ярый

Яратырга ярый кышны, вәләкин зәмһәрире бар,
Киемсез калтырап торган мәсакине, фәкыйре бар.

Яратырга ярый җәйне: матур ул, анда зур ямь бар,
Вәләкин таш бинасы юк фәкыйрьләргә җәһәннәм бар.

Яратырга ярый дөнья: матур кырлар, матур таулар;
Яратмыйм мин вәләкин һич, сәбәп шул: ибне адәм бар!

Зәмһәрир — каты салкын.
Мәсакин — мескеннәр.
Ибне адәм — адәм баласы, кеше

*****

Яшьләр

Бара милләт зәгыйфь, абныр-абынмас,
Сүнә яшьләрдә ут кабныр-кабынмас.

Кичә якты вә милли бер күңелдән
Бүген тычкан утыдай нур табылмас.

Вә кем бар, йөз чөерми милләтеннән,
Көмеш, алтын санәмнәргә табынмас?

Тәти тапса сабый барган юлында,
Йомыш истән чыгар, һич айрылалмас.

Шулай яшьләр дә: юлда күрсә алтын,
Баюдан башкага күңлен дә салмас.

Сатучылык итә бездә мөхәррир,
Әдип исме аңар тагълыр-тагылмас.

Яралганмы бу яшьләр күңле әллә
Мөрәүвәт маддәсе ягълыр-ягылмас?

Ышанабыз халык көчсезлегенә,
Бабайлар шөһрәтен сагъныр-сагынмас.

Тотып милләт ливасын, юлга чыктык:
«Бу куллар мәңге, дип, җиргә салынмас».

Җыгылдык без икөч чакрым да китми,—
Җегетләр! бездә көч юк,— ахры, булмас!

Санәм — статуя, сын (акча).
Мөхәррир — язучы.
Мөрәүвәт маддәсе — егетлек, кешелек сыйфаты.
Лива — байрак.
Икөч — ике-өч.

*****

Поэт

Меня движенье времени состарит,
В изнеможенье сгорбиться заставит,
Но, несмотря на древние года,
Душа не одряхлеет никогда.

Грудь пламенем поэзии полна!
Что старость? – по плечу мне ноша эта!
Душа ясна – в ней навсегда весна,
Зимы и стужи нет в душе поэта.

Нет! Мне не стать обычным старичком!
О мелочах печалясь, те стареют.
Даст бог, не заберусь на печь молчком,
Меня уж как-нибудь стихи согреют.

Я, распевая песни, встречу смерть.
Сам Азраил не запретит мне петь.
– Я ухожу, но вы-то – остаетесь! –
Скажу я, собираясь умереть.
*****

Ей

Ты сказала: “Поэта я буду женой”, –
Но тебя не достоин избранник твой.

Ты мечтала: “Все песни он мне отдаст,
И одна я лишь буду внимать им всласть…”

Если думала так, не горюй, не скорби,
Лучше в лавку ступай, соловья купи,

Запирай его в клетке, пусть там поет,
Пусть, тебя забавляя, в тоске умрет.
*****

Татарская молодежь

Горд я нашей молодежью: как смела и как умна!
Просвещением и знаньем словно светится она.

Всей душой стремясь к прогрессу,
новой мудрости полна,
Водолазы дна морского – нам такие и нужны!

Пусть мрачны над нами тучи, грянет гром,
дожди пойдут,
И мечтанья молодежи к нам на землю упадут.

По вершинам, по долинам зашумят потоки вод,
Грянут битвы за свободу, сотрясая небосвод.

Пусть народ наш твердо верит всей измученной душой:
Заблестят кинжалы скоро, близок день борьбы святой.

И с оправою пустою пусть не носит он кольца:
Настоящие алмазы – наши верные сердца!

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Прочитано 14121 раз. Спасибо и Вам!

xn--b1ab7abhqb1b.xn--p1ai

Габдулла Тукай - Татарча - Шүрәле

I

Нәкъ Казан артында бардыр бер авыл — Кырлай диләр;
Җырлаганда көй өчен «тавыклары җырлай» диләр.

Гәрчә анда тугъмасам да, мин бераз торган идем,
Җирне әз-мәз тырмалап, чәчкән идем, урган идем.

Ул авылның, — һич онытмыйм, — һәр ягы урман иде,
Ул болын, яшел үләннәр хәтфәдән юрган иде.

Зурмы? – дисәң, зур түгелдер, бу авыл бик кечкенә,
Халкының эчкән суы бик кечкенә — инеш кенә.

Анда бик салкын вә бик эссе түгел, урта һава,
Җил дә вактында исеп, яңгыр да вактында ява.

Урманында кып-кызыл кура җиләк тә җир җиләк;
Күз ачып йомганчы, һичшиксез, җыярсың бер чиләк.

Бик хозур! Рәт-рәт тора, гаскәр кеби, чыршы, нарат;
Төпләрендә ятканым бар, хәл җыеп, күккә карап.

Юкә, каеннар төбендә кузгалаклар, гөмбәләр
Берлә бергә үсә аллы-гөлле гөлләр, гонҗәләр.

Ак, кызыл, ал, сап-сары, зәңгәр, яшелдән чәчкәләр;
Һәр тарафка тәмле исләр чәчкәли бу чәчкәләр.

Үпкәлиләр чәчкәләрне төрле төсле күбәләк–
ләр килеп, киткән булып, тагын да шунда чүгәләп.

Бервакыт чук-чук итеп сайрый Ходайның кошлары;
Китә җаннарны кисеп, ярып садаи хушлары.

Монда бульварлар, клуб һәм танцевальня, цирк та шул;
Монда оркестр, театрлар да шул, концерт та шул.

Зур бу урман: читләре күренмидер, диңгез кеби,
Биниһая, бихисаптыр, гаскәри Чыңгыз кеби.

Кылт итеп искә төшәдер намнары, дәүләтләре
Карт бабайларның, моны күрсәң, бөтен сауләтләре.

Ачыла алдында тарихтан театр пәрдәсе:
Аһ! дисең, без ник болай соң? Без дә Хакның бәндәсе.

II

Җәй көнен яздым бераз; язмыйм әле кыш, көзләрен,
Алсу йөзле, кара кашлы, кара күзле кызларын.

Бу авылның мин җыен, мәйдан, сабаны туйларын
Язмыймын куркып, еракларга китәр дип уйларым...

Тукта, мин юлдин адашканмын икән бит, күр әле,
Әллә ник истән дә чыккан, сүз башым бит – «Шүрәле».

Аз гына сабрит әле, и кариэм! хәзер язам;
Уйласам аулымны, гакълымнан да мин хәзер язам.

III

Билгеле, бу кап-кара урманда һәр ерткыч та бар,
Юк түгел аю, бүре; төлке — җиһан корткыч та бар.

Һәм дә бар монда куян, әрлән, тиен, йомран, поши,
Очрата аучы булып урманда күп йөргән кеше.

Бик куе булганга, монда җен-пәриләр бар диләр,
Төрле албасты, убырлар, шүрәлеләр бар диләр,

Һич гаҗәп юк, булса булыр, — бик калын, бик күп бит ул;
Күктә ни булмас дисең, — очсыз-кырыйсыз күк бит ул!

IV

Шул турыдан аз гына — биш-алты сүз сөйлим әле,
Гадәтемчә аз гына җырлыйм әле, көйлим әле.

Бик матур бер айлы кичтә бу авылның бер Җегет
Киткән урманга утынга, ялгызы бер ат җигеп.

Тиз барып җиткән Җегет, эшкә тотынган баргач ук,
Кисә башлаган утынны балта берлән тук та тук!

Җәйге төннең гадәтенчә төн бераз салкын икән;
Барча кош-корт йоклаган булганга, урман тын икән.

Шундый тын, яхшы һавада безнең утынчы исә
Алны-артны, уңны-сулны белмичә, утын кисә.

Балтасы кулда, Җегет эштән бераз туктап тора;
Тукта, чү! Ямьсез тавышлы әллә нәрсә кычкыра.

Сискәнеп, безнең Җегет катып кала аягүрә,
Аңламастан, каршысында әллә нинди «ят» күрә.

Нәрсә бу? Качкынмы, җенме? Йә өрәкме, нәрсә бу?
Кот очарлык, бик килешсез, әллә нинди нәрсә бу!

Борыны кәп-кәкре — бөгелгәндер тәмам кармак кеби;
Төз түгел куллар, аяклар да — ботак-тармак кеби.

Ялтырый, ялт-йолт киләдер эчкә баткан күзләре,
Кот очар, күрсәң әгәр, төнлә түгел — көндезләре.

Яп-ялангач, нәп-нәзек, ләкин кеше төсле үзе;
Урта бармак буйлыгы бар маңлаенда мөгезе.

Кәкре түгелдер моның бармаклары — бик төз төзен,
Тик килешсез — һәрбере дә ярты аршыннан озын.

V

Бик озак торгач карашып, күзне күзгә нык терәп,
Эндәшә батыр утынчы: «Сиңа миннән ни кирәк?»

— Бер дә шикләнмә, Җегет, син; мин карак-угъры түгел,
Юл да кисмимен, шулай да мин бигүк тугъры түгел.

Гадәтем: ялгыз кешеләрне кытыклап үтерәм;
Мин әле, күргәч сине, шатланганымнан үкерәм.

Тик кытыкларга яралгандыр минем бармакларым;
Булгалыйдыр көлдереп адәм үтергән чакларым.

Кил әле, син дә бераз бармакларыңны селкет, и
Яшь Җегет! Килче, икәү уйныйк бераз кети-кети.

— Яхшы, яхшы, сүз дә юктыр, мин карышмый уйныймын.
Тик сине шартымга күнмәссең диеп мин уйлыймын.

— Нәрсә шартың, сөйлә, и бичара адәмчеккенәм?
Тик тизүк уйныйкчы, зинһар, нәрсә кушсаң да күнәм.

— Сөйлием шартымны сиңа, яхшы тыңлап тор: әнә
Шунда бар ич бик озын һәм бик юан бер бүрәнә.

Мин дә көч-ярдәм бирермен: әйдә, иптәш, кузгалыйк,
Шул агачны бергә-бергә ушбу арбага салыйк.

Бүрәнәнең бер очында бар әчелгән ярыгы,
Шул җиреннән нык кына син тот, и урман сарыгы!

Бу киңәшкә Шүрәле дә күнде, килмичә кире,
Китте кушкан җиргә, атлап адымын ире-ире;

Куйды илтеп аузын әчкән бүрәнәгә бармагын,—
Кариэм, күрдеңме инде яшь Җегетнең кармагын!

Суккалыйдыр балта берлән кыстырылган чөйгә бу,
Хәйләсене әкрен-әкрен китерәдер көйгә бу.

Шүрәле тыккан кулын — селкенмидер, кузгалмыйдыр,
Белми инсан хәйләсен — һич балтага күз салмыйдыр.

Суккалый торгач, ахырда чөй чыгып, бушап китеп,
Шүрәленең бармагы калды кысылды шап итеп.

Сизде эшне Шүрәле дә: кычкыра да бакыра,
Сызлана һәм ярдәменә шүрәлеләр чакыра.

Хәзер инде Шүрәле безнең Җегеткә ялына,
Тәүбә итә эшләреннән, изгелеккә салына:

— Син бераз кызган мине, коткарчы, и адәм генәм;
Мондин ары үзеңә, угълыңа, нәслеңгә тимәм.

Башкалардан да тидермәм, ул минем дустым диеп,
Аңгар урманда йөрергә мин үзем куштым, диеп.

Бик авырта кулларым, дустым, җибәр, зинһар, җибәр; -
Шүрәлене рәнҗетүдән нәрсә бар сиңа, ни бар?

Тибрәнә дә йолкына, бичара гакълыннан шаша;
Шул арада яшь Җегет өйгә китәргә маташа.

Ат башыннан тоткан ул, бу Шүрәлене белми дә;
Ул моның фөрьядларын асла колакка элми дә.

— И Җегет, һич юк икәндер мәрхәмәт хиссең синең;
Әйтче, зинһар, мәрхәмәтсез! Кем син? Исмең кем синең?

Иртәгә килгәнче дустлар тәндә җаным торса гәр,
Шул фәлән атлы кеше кысты диермен сорсалар.

— Әйтсәм әйтим, син белеп кал: чын атым Былтыр минем.
Бу Җегет абзаң булыр бу, бик белеп тор син, энем!

Шүрәле фөрьяд итәдер; аудан ычкынмак була
Һәм дә, ычкынгач, Җегеткә бер-бер эш кылмак була.

Кычкыра: «Кысты, харап итте явыз Былтыр мине,
Аһ, үләм бит, бу бәладән кем килеп йолкыр мине?»

Иртәгесен шүрәлеләр бу фәкыйрьне тиргиләр:
— Син җүләрсең, син котырган, син тилергәнсең, — диләр.

Әйтәләр: «Кычкырма син, тиз яхшылык берлән тыел!
И җүләр! Кысканга былтыр, кычкыралармы быел!?»

(1907)

karaakkosh.com

Габдулла Тукай - Татарча - Су анасы

I

Җәй көне. Эссе һавада мин суда койнам, йөзәм;
Чәчрәтәм, уйныйм, чумам, башым белән суны сөзәм.

Шул рәвешчә бер сәгать ярым кадәрле уйнагач,
Инде, шаять, бер сәгатьсез тирләмәм дип уйлагач,

Йөгереп чыктым судан, тиз-тиз киендем өс-башым;
Куркам үзем әллә нидән,— юк янымда юлдашым.

Бервакыт китәм дигәндә, төште күзем басмага;
Карасам: бер куркыныч хатын утырган басмада.

Көнгә каршы ялтырый кулындагы алтын тарак;
Шул тарак берлән утыра тузгыган сачен тарап.

Тын да алмыйча торам, куркып кына, тешне кысып,
Шунда яр буендагы куе агачларга посып.

Сачләрен үргәч тарап, сикерде төште суга ул;
Чумды да китте, тәмам юк булды күздән шунда ул.

Инде мин әкрен генә килдем дә кердем басмага,
Җен оныткан, ахыры,— калган тарагы басмада.

Як-ягымда һич кеше дә юклыгын белдем дә мин,
Чаптым авылга, таракны тиз генә элдем дә мин.

Күрмимен алны вә артны, и чабам мин, и чабам;
Ашыгам, тирлим, пешәм һәм кып-кызу уттай янам.

Берзаманны әйләнеп баккан идем артка таба,—
Аһ, харап эш! — Су анасы да минем арттан чаба.

Кычкырадыр: «Качма! качма! Тукта! тукта, и карак!
Ник аласың син аны,— ул бит минем алтын тарак!»

Мин качамын — ул куадыр, ул куадыр — мин качам;
Шулкадәрле кыр тыныч, һичбер кеше юк, ичмасам.

Шул рәвешчә чабышып җиттек авылга бервакыт,
Су анасыны куарга күтәрелде барча эт!

«Вау!» да «вау!» да, «һау!» да «һау!» — бертуктамый этләр өрә;
Су анасы, куркып этләрдән, кирегә йөгерә.

Инде эш җайланды, куркудан тынычландым, дидем;
И явыз карчык! тарагыңнан коры калдың, дидем.

Өйгә кайттым да: «Әни, алтын тарак таптым!» — дидем;
«Сусадым, ардым, әни, мин бик озак чаптым»,— дидем.

Сейләгәчтен кыйссаны, алды тарагымны әни;
Курка үзе алса да,— уйлый эченнән әллә ни...

II

Яхшы, хуш. Батты кояш. Йокларга яттым кич белән;
Өй эче тулган иде кичке һава, хуш ис белән.

Юрган астында йокыга китми ятам мин һаман;
Шык та шык! — кемдер тәрәзәгә чиертә берзаман.

Мин ятам рәхәт кенә, тормыйм да кузгалмыйм әле.
Бу тавышка сискәнеп, торган йокысыннан әни:

— Ни кирәк? Кем бу? Кара тәндә вакытсыз кем йөри?
Нәрсә бар соң төнлә берлән, и пычагым кергери!

— Су анасы мин, китер, кайда минем алтын тарак?
Бир! бая көндез алып качты синең угълың, карак!

Төшкән айның шәүләсе, мин юрган астыннан карыйм;
Калтырыйм, куркам: «Ходай! — дим,— инде мин кайда барыйм?»

һич өзлексез шык та шык! безнең тәрәзәне кага;
Ул коточкыч сачләреннән чишмә төсле су ага.

Әнкәем алтын таракны, тиз генә эзләп табып,
Атты да тышка, тизүк куйды тәрәзәне ябып.

Су анасыннан котылгачтын, тынычлангач, әни
И орышты, и орышты, и орышты соң мине!

Мин дә шуннан бирле андый эшкә кыймый башладым,
«Йә иясе юк!» — дип, әйберләргә тими башладым.

(1908)

karaakkosh.com

Габдулла Тукай - Татарча - Өйләнү — түгел сөйләнү

— Кара, иптәш, сиңа килдем киңәшкә:
Күз аттым мин бүген бер шәп кәләшкә.

Ни дирсең син, әгәр дә мин өйләнсәм,
Кеше төсле урынлашсам, көйләнсәм?

— Алай булгач, өйлән, дуст, чикмә ваем,
Матур, якты гомер бирсен ходаем.

— Шулай димсең? Шулаен ул шулай да,
Ярый ла эш барып торса уңайга.

Хатын алмак читен бит һәм мәшәкъкать,
Бер алгач, булмый бит, шәйтанны, ташлап.

Бөтенләй бәйләнә анда аяк-кул,
Җүләрлек ул — өйләнмәк, гайре мәгъкуль.

— Алайса, көчләми һичкем, өйләнмә,
«Киңәш бир дә киңәш бир»,— дип сөйләнмә!

— Шулай димсең? Шулаен ул шулай ла,
Әгәр дә охшаса ул тулган айга!

Фәрештә күк көлеп алдыңда торса,
Вә, туптай, киң кочакка ул атылса!

Шулай булгач, ничек алмый түзәрмен,—
Алам мин, бәлки, рәхәттә йөзәрмен.

— Алай булгач, өйлән, дуст, чикмә ваем,
Сәгадәтле гомер бирсен ходаем.

— Шулай димсең? Шулаен ул шулай да,
Ярый ла эш барып чыкса уңайга:

Хатыннарны сөюче бер матур яшь
Минем ярны сөюдә булса көндәш;

Сөеп китсә хатын һәм ул җегетне,
Читен тормыш: бер айда бар да бетте!

— Алайса, көчләмәс һичкем, өйләнмә,
«Киңәш бир дә киңәш бир»,— дип сөйләнмә.

— Өйләнмим, дим, «өйләнмим» — ул матур сүз,
Читен шул дөньяда тормак хатынсыз.

Ятасың боз кебек салкын түшәктә,
Гүя син бу җиһанга килмешәк лә!

Бүленми эш тә бер мәгълүм вакытка,
Бу хәлләр бик ерак, иптәш, бәхеткә!

Кәләшкә мин бүгеннән яучы салсам,
Озак үтми аның куйнына барсам,

Җылы куллар белән ул тәнне сарса! —
Бәхет шул, эзләмим мин башка нәрсә.

— Алай булгач, өйлән, дуст, чикмә ваем,
Җылы, якты гомер бирсен ходаем.

— Шулай ла, ул әгәр дә иркә булса?
Тәкәббер бер кабарган күркә булса?

Риза булмый минем тапкан табышка,
Сәбәп булса һаман юк-бар тавышка?

Риза булмый минем алган киемгә,
Төшерсә ул кесә якны кыенга?

Ире кем? Баймы, юкмы, белми хәлен,
«Китер!» —дип дауласа зәңгәр вә алын?!

— Шулай, иптәш, алай куркъсаң, өйләнмә,
«Киңәш бир дә киңәш бир»,— дип сөйләнмә.

— Шулай да бит ата булмак күңелле,
Бөтенләй шат итә ул хәл күңелне.

Балаң йөгреп менә алга «әти!» дип,
«Китер, әткәй, миңа мәммәм! тәти!» — дип.

Бу хәл, иптәш, җуатмасмы күңелне,
Бөтен рәхәт, хозур шунда түгелме?

— Алай булгач, өйлән, дуст, чикмә ваем,
Әти булмак насыйп итсен ходаем.

— Шулай да, соң балаң булса биш-алты,
Өең тулса шулардай һәм каралты?

Шуларны туйдырамын дип тирең түк,
Иел җиргә, дуга төсле, билең бөк.

— Алай булса, хатынсыз тор, өйләнмә,
«Киңәш бир дә фәлән бир»,— дип сөйләнмә.

— Шулай да, ул балалар үссә бар да,
Әгәр дә җир җиләктәй пешсә бар да?

Таянып яшь гакылга һәм дә көчкә,
Керешсә һәрбере бер яхшы ьшкә;

Баеп китсә алар шул эш юлында? —
Итәрләр тәрбия картлык көнемдә.

— Алай булгач, өйлән, дуст, чикмә ваем,
Тыныч картлык насыйп итсен ходаем.

— Шулай, ләкин кирегә ишсә язмыш?
Үлеп китсә хатын, күп тормый, яңлыш?

Биш-алты яшь бала калса кулыңда,—
Менә инде чокыр тормыш юлында!

Тынычлык юк аларның борчуыннан,
Колагың тык аларның чыр-чуыннан!

Менә, иптәш, бу эшкә аптырыйм мин,
Бу уйны уйлагач та калтырыйм мин!

— Алай булгач, куша чорт, һич өйләнмә,
«Киңәш бир»,— дип йөдәтмә һәм сөйләнмә!

Диим бер сүз, бүтән бер сүз дә катмам:
«Хатын алсаң, кирәк ит көн дә батман!»

(1910)

karaakkosh.com

: ,

Су анасы

(Бер авыл малае авызыннан)

I

Җәй көне. Эссе һавада мин суда койнам, йөзәм;
Чәчрәтәм, уйныйм, чумам, башым белән суны сөзәм.

Шул рәвешчә бер сәгать ярым кадәрле уйнагач,
Инде, шаять, бер сәгатьсез тирләмәм дип уйлагач,

Йөгереп чыктым судан, тиз-тиз киендем өс-башым;
Куркам үзем әллә нидән,— юк янымда юлдашым.

Бервакыт китәм дигәндә, төште күзем басмага;
Карасам: бер куркыныч хатын утырган басмада.

Көнгә каршы ялтырый кулындагы алтын тарак;
Шул тарак берлән утыра тузгыган сачен тарап.

Тын да алмыйча торам, куркып кына, тешне кысып,
Шунда яр буендагы куе агачларга посып.

Сачләрен үргәч тарап, сикерде төште суга ул;
Чумды да китте, тәмам юк булды күздән шунда ул.

Инде мин әкрен генә килдем дә кердем басмага,
Җен оныткан, ахыры,— калган тарагы басмада.

Як-ягымда һич кеше дә юклыгын белдем дә мин,
Чаптым авылга, таракны тиз генә элдем дә мин.

Күрмимен алны вә артны, и чабам мин, и чабам;
Ашыгам, тирлим, пешәм һәм кып-кызу уттай янам.

Берзаманны әйләнеп баккан идем артка таба,—
Аһ, харап эш! — Су анасы да минем арттан чаба.

Кычкырадыр: Качма! качма! Тукта! тукта, и карак!
Ник аласың син аны,— ул бит минем алтын тарак!

Мин качамын — ул куадыр, ул куадыр — мин качам;
Шулкадәрле кыр тыныч, һичбер кеше юк, ичмасам.

Шул рәвешчә чабышып җиттек авылга бервакыт,
Су анасыны куарга күтәрелде барча эт!

Вау! да вау! да, һау! да һау! —

бертуктамый этләр өрә;
Су анасы, куркып этләрдән, кирегә йөгерә.

Инде эш җайланды, куркудан тынычландым, дидем;
И явыз карчык! тарагыңнан коры калдың, дидем.

Өйгә кайттым да: Әни, алтын тарак таптым! — дидем;
Сусадым, ардым, әни, мин бик озак чаптым,— дидем.

Сейләгәчтен кыйссаны, алды тарагымны әни;
Курка үзе алса да,— уйлый эченнән әллә ни...

II

Яхшы, хуш. Батты кояш. Йокларга яттым кич белән;
Өй эче тулган иде кичке һава, хуш ис белән.

Юрган астында йокыга китми ятам мин һаман;
Шык та шык! — кемдер тәрәзәгә чиертә берзаман.

Мин ятам рәхәт кенә, тормыйм да кузгалмыйм әле.
Бу тавышка сискәнеп, торган йокысыннан әни:

— Ни кирәк? Кем бу? Кара тәндә вакытсыз кем йөри?
Нәрсә бар соң төнлә берлән, и пычагым кергери!

— Су анасы мин, китер, кайда минем алтын тарак?
Бир! бая көндез алып качты синең угълың, карак!

Төшкән айның шәүләсе, мин юрган астыннан карыйм;
Калтырыйм, куркам:

Ходай! — дим,— инде мин кайда барыйм?

һич өзлексез шык та шык! безнең тәрәзәне кага;
Ул коточкыч сачләреннән чишмә төсле су ага.

Әнкәем алтын таракны, тиз генә эзләп табып,
Атты да тышка, тизүк куйды тәрәзәне ябып.

Су анасыннан котылгачтын, тынычлангач, әни
И орышты, и орышты, и орышты соң мине!

Мин дә шуннан бирле андый эшкә кыймый башладым,
Йә иясе юк! — дип, әйберләргә тими башладым.



←    ↑         


www.kitap.net.ru

Габдулла Тукай — стихи. Читать стихотворения Габдуллы Тукая

Мы ответили на самые популярные вопросы — проверьте, может быть, ответили и на ваш?

  • Подписался на пуш-уведомления, но предложение появляется каждый день
  • Хочу первым узнавать о новых материалах и проектах портала «Культура.РФ»
  • Мы — учреждение культуры и хотим провести трансляцию на портале «Культура.РФ». Куда нам обратиться?
  • Нашего музея (учреждения) нет на портале. Как его добавить?
  • Как предложить событие в «Афишу» портала?
  • Нашел ошибку в публикации на портале. Как рассказать редакции?

Подписался на пуш-уведомления, но предложение появляется каждый день

Мы используем на портале файлы cookie, чтобы помнить о ваших посещениях. Если файлы cookie удалены, предложение о подписке всплывает повторно. Откройте настройки браузера и убедитесь, что в пункте «Удаление файлов cookie» нет отметки «Удалять при каждом выходе из браузера».

Хочу первым узнавать о новых материалах и проектах портала «Культура.РФ»

Подпишитесь на нашу рассылку и каждую неделю получайте обзор самых интересных материалов, специальные проекты портала, культурную афишу на выходные, ответы на вопросы о культуре и искусстве и многое другое. Пуш-уведомления оперативно оповестят о новых публикациях на портале, чтобы вы могли прочитать их первыми.

Мы — учреждение культуры и хотим провести трансляцию на портале «Культура.РФ». Куда нам обратиться?

Если вы планируете провести прямую трансляцию экскурсии, лекции или мастер-класса, заполните заявку по нашим рекомендациям. Мы включим ваше мероприятие в афишу раздела «Культурный стриминг», оповестим подписчиков и аудиторию в социальных сетях. Для того чтобы организовать качественную трансляцию, ознакомьтесь с нашими методическими рекомендациями. Подробнее о проекте «Культурный стриминг» можно прочитать в специальном разделе.

Электронная почта проекта: [email protected]

Нашего музея (учреждения) нет на портале. Как его добавить?

Вы можете добавить учреждение на портал с помощью системы «Единое информационное пространство в сфере культуры»: all.culture.ru. Присоединяйтесь к ней и добавляйте ваши места и мероприятия в соответствии с рекомендациями по оформлению. После проверки модератором информация об учреждении появится на портале «Культура.РФ».

Как предложить событие в «Афишу» портала?

В разделе «Афиша» новые события автоматически выгружаются из системы «Единое информационное пространство в сфере культуры»: all.culture.ru. Присоединяйтесь к ней и добавляйте ваши мероприятия в соответствии с рекомендациями по оформлению. После подтверждения модераторами анонс события появится в разделе «Афиша» на портале «Культура.РФ».

Нашел ошибку в публикации на портале. Как рассказать редакции?

Если вы нашли ошибку в публикации, выделите ее и воспользуйтесь комбинацией клавиш Ctrl+Enter. Также сообщить о неточности можно с помощью формы обратной связи в нижней части каждой страницы. Мы разберемся в ситуации, все исправим и ответим вам письмом.

Если вопросы остались — напишите нам.

www.culture.ru

Стихи | Габдулла Тукай

Горд я нашей молодежью: как смела и как умна! Просвещением и знаньем словно светится она. Всей душой стремясь к прогрессу, новой мудрости полна, Водолазы дна морского — нам такие и нужны! Пусть мрачны над нами...


Дружок, не бойся шурале, ведьм не бойся и чертей, Никто, поверь мне, отродясь не встречал таких гостей. Такие вымыслы, дружок, — лишь туман былых времен; Не устрашает, а смешит нас шайтан былых времен. Для упыря...


Д и т я Мотылёк, мотылёк, Расскажи мне, дружок: Целый день ты летал, Как же ты не устал? Что ты ел? Что видал, Пока всюду летал? Расскажи про своё Мне житьё и бытьё.      М...


Если дорог столь тебе я, знанья мне свои открой, Поделись своей культурой, как сокровищем, со мной. Ты же предлагаешь: «Хочешь, душу всю тебе отдам!» Для чего твоя душа мне, что мне делать с той душой?...


 (кыйтга) О писатель! Кто признанья взглядом-молнией достиг! О художник! Словом честным чей прославился язык!   Возвратись в страну, довольно, ожидания не дли, Чтобы ложь и лицемерье взор твой пламенный настиг.   За шесть лет здесь...


                                 I А давай-ка с Карахмета речь начнем! Не помянут ли, как знать, и нас добром. Не зайти ли нам напротив поглядеть цирк Никитина, где «конная комедь»? Тут в Казани всех похвальных дел не...


За речь родную мы всегда в ответе, её бесценным даром нареку. Как много я постиг на белом свете благодаря родному языку. Родная речь звенит в стихах и плясках, она всевышнего святая благодать. Родная речь и...


Ветры воют, ветры плачут как обиженные черти, Край наш стонет и стенает и повсюду пляска смерти. Люди осенью без хлеба. Видно участь то такая. И скорбя народ жалеет, наша мать – земля сырая. Слышу легкий...


Нет мест красивее. Такое моё слово. Здесь у холма родник бьёт ледяной. И эту красоту села родного, Люблю всем сердцем, всей своей душой. (И здесь я слушал сказки Карлыгана) Играл я здесь под ветвями каштана,...


Покоя нет мне от душевной смуты, И чем же я не угодил судьбе? В такие неприятные минуты, Бывает, что не нравлюсь сам себе. Как примириться мне с самим собою? Хоть пистолет приставь к виску! Когда...


gabdullatukay.ru

Стихи Г. Тукая

Тукай Г.Саз мой нежный и печальный: стихи/ Г. Тукай. - Казань : Мэгариф, 1999.- 143 с.


ВОДЯНАЯ 
(Со слов деревенского мальчика) 

Летний день. Горячий воздух. В нашей речке сам не свой. 
Волны трогаю руками и бодаю головой. 
Так играл, нырял, смеялся, может, час иль полтора 
И подумал, что не скоро разберет меня жара. 
Вдруг чего-то забоялся - из воды скорей бегом. 
Никого со мною рядом, тишина стоит кругом. 
Уходить уже собрался и увидел в трех шагах: 
Ведьма страшная присела молчаливо на мостках. 
И на солнышке сверкает гребешок златой в руке - 
Он, волос ее касаясь, отражается в реке. 
Заплела колдунья косы, в речку прыгнула она, 
И тотчас ее сокрыла набежавшая волна. 
Тут тихонько я подкрался и увидел: на мостках - 
Гребешок, забытый ведьмой, что блестел в ее руках. 
Оглянулся: тихо, пусто, гребень рядышком лежал, 
Я схватил его мгновенно и в деревню побежал. 
Без оглядки мчусь, а тело всё трясется, всё дрожит. 
Ах, беда какая! Вижу: Водяная вслед бежит. 
И кричит мне: "Стой, воришка! Подожди, не убегай! 
Стой! - кричит, не унимаясь, - Гребень, гребень мне отдай!" 
Я бегу, она за мною, слышу, гонится за мной. 
Мчусь. В глазах земли мельканье. Воздух полон тишиной. 
Так достигли мы деревни. По деревне понеслись. 
И тогда на Водяную все собаки поднялись. 
"Гав" да "гав" за ней несется, и собачий громок лай, 
Испугалась Водяная, убегать назад давай! 
Страх прошел: и в самом деле миновала вдруг беда. 
Эй, старуха злая, гребня ты лишилась навсегда! 
Я пришел домой и маме этот гребень показал. 
"Пить хочу, бежал я долго, утомился", - ей сказал. 
Обо всем поведал сразу. И, гребенку теребя, 
Мать стоит, дрожа, о чем-то размышляет про себя... 
II 
Солнце в небе закатилось. Тихо сделалось кругом. 
Духовитою прохладой летний вечер входит в дом. 
Я лежу под одеялом. Но не спится всё равно. 
"Тук" да "тук" я различаю. Кто-то к нам стучит в окно. 
Я лежу, не шелохнувшись, что-то боязно вставать. 
Но во тьме, от стука вздрогнув, пробудилась сразу мать. 
"Кто там? - спрашивает громко. - Что за важные дела? 
Что б на месте провалилась! Чтоб нелегкая взяла!" 
"Водяная я. Скажите, где златой мой гребешок? 
Днем украл его на речке и умчался твой сынок". 
Из-под одеяла глянул: лунный свет стоит в окне. 
Сам дрожу от страха: "Боже, ну куда же деться мне?" 
Мама гребень разыскала и в мгновение одно 
Водяной его швырнула и захлопнула окно. 
И, встревожась не на шутку, ведьму старую кляня, 
Мать, шагнув к моей постели, принялась и за меня. 
С той поры, как отругала мать меня за воровство, 
Никогда не трогал, знайте, я чужого ничего. 
перевод: А.Чепуров


КИСОНЬКА 
Сон 
Положив на лапки рыльце, сладко-сладко спит она, 
Но с пискливым мышьим родом и во сне идет война. 
Вот за мышкою хвостатой погналась... как наяву 
И, догнавши, тотчас в горло ей впилась... как наяву. 
Снится ей: сейчас на крыше кошки ловят воробьев 
И мурлычут - видно, рады, что у них удачен лов... 
Псы не портят настроенья, не видны и не слышны. 
Спит она в покое полном, видя радужные сны. 
Пробуждение 
Встала кисонька, зевнула, широко раскрыла пасть, 
Потянулась, облизнулась и опять зевнула всласть. 
Вот усами шевельнула, лапкой ухо поскребла, 
Спину выгнула дугою, взглядом стены обвела. 
И опять глаза закрыла. Тишина стоит кругом. 
Неохота разбираться ни в хорошем, ни в плохом. 
Вновь потягиваться стала, сонную сгоняя лень, - 
Это делают все кошки и все люди каждый день. 
Умная задумчивость и удивление 
Вот уселася красиво, принимая умный вид, 
Призадумалась - и сразу весь огромный мир забыт. 
Совершенно невозможно знать теченье дум ее: 
То ль прогресс племен кошачьих занимает ум ее, 
Или то, что в лапы кошкам мыши сами не идут, 
Или то, что зря у птичек крылья быстрые растут, 
Или то, что кур и уток трогать ей запрещено, 
Молоко лакать из крынки ей в подвале не дано. 
То ли думает о пище - той, что съедена вчера, 
То ль о том, что пуст желудок, что поесть давно пора. 
Только чу! Раздался где-то еле-еле слышный звук - 
И развеялись мечтанья, оживилось сердце вдруг. 
Что там? Может быть, за печкой мышка хитрая ползет? 
Или, может, это крыса доску под полом грызет? 
Протянул ли паутину тут поблизости паук? 
И, к нему попавши в лапы, муха стонет там от мук? 
Что случилось? Неизвестно, - знают кошки лишь одни. 
Видно только, как блеснули у нее в глазах огни. 
Тонкая наблюдательность 
Встала, важное почуяв: не погас природный дар! 
Уши тихо шевелятся, каждый глаз как желтый шар. 
Тут поблизости для кошки несомненно что-то есть! 
Что же, радость или горе? Вот опять забота есть. 
Ждет. Огонь уже зажегся, разгоняя в доме мрак. 
Перед зеркалом хозяйка поправляет свой калфак. 
В этот вечер богачиха в дом один приглашена, 
И в гостях, конечно, хочет покрасивей быть она. 
Оттого она и кошку не кормила, может быть: 
По такой причине важной кошку можно и забыть! 
И глядит печально кошка: вновь голодное житье! 
Всё готовы продырявить желтые глаза ее. 
Надежда и разочарование 
Посмотрите-ка! Улыбкой рыльце всё озарено, 
Пусть весь мир перевернется, нашей кошке всё равно. 
Знает острое словечко хитрый кисонькин язык. 
Но до времени скрывает, зря болтать он не привык. 
Но прошло одно мгновенье, вновь является она. 
Что же с кошечкой случилось? Почему она грустна? 
Обмануть людей хотела, улыбаясь без конца, 
Всё надеялась - за это ей дадут поесть мясца. 
Всё напрасно! Оттого-то у нее печальный вид, 
И опять она горюет, вновь душа ее болит. 
Страдание и неизвестность 
Так никто и не дал пищи! Как ей хочется поесть! 
Стонет, жалобно мяучит - этих мук не перенесть. 
Сводит голодом желудок. Как приходится страдать! 
На лице печаль, унынье: трудно хлеб свой добывать. 
Вдруг какой-то звук раздался от нее невдалеке. 
Мигом кисонька забыла о печали, о тоске. 
Что за шорох? Что там - люди иль возня мышей и крыс? 
Сделались глаза большими, уши кверху поднялись. 
Неизвестно, неизвестно! Кто там - друг ее иль враг? 
Что сулит ей этот шорох - много зла иль много благ? 
Притворяется безразличной 
Вот поставили ей чашку с теплым сладким молоком, 
Но притворщица как будто и не думает о нем. 
Хоть и очень кушать хочет, хоть и прыгает душа, 
Как суфий к еде подходит, не волнуясь, не спеша. 
Показать она желает, что совсем не голодна, 
Что обжорством не страдает, что не жадная она. 
Из-за жадности побои доставались ей не раз - 
У нее от тех побоев сердце ноет и сейчас. 
Подготовка к нападению и лень от сытости 
Вот она прижала уши и на землю прилегла, - 
Что бы ни зашевелилось, прыгнет вмиг из-за угла. 
Приготовилась к охоте и с норы не сводит глаз: 
Серой мышки тонкий хвостик показался там сейчас. 
Или мальчики бумажку тащат, к нитке привязав? 
Что-то есть. Не зря притихла - знаем мы кошачий нрав. 
Но взгляните - та же кошка, но какой беспечный вид! 
Разлеглась она лентяйкой: ведь ее желудок сыт. 
Как блаженно отдыхает эта кошка-егоза. 
Незаметно закрывает золотистые глаза. 
Пусть теперь поспит. Вы кошку не тревожьте, шалуны. 
Игры - после, а покуда пусть досматривает сны. 
Материнство 
Милосердие какое! Умиляется душа! 
На семью кошачью с лаской каждый смотрит не дыша. 
Моет, лижет мать котенка, балует, дрожит над ним. 
"Дитятко, - она мурлычет, - свет очей моих, джаным!" 
Из проворной резвой кошки стала матерью она, 
И заботы материнской наша кисонька полна! 
От раздумья к удовольствию 
Вот она вперилась в точку и с нее не сводит глаз. 
Над каким она вопросом призадумалась сейчас? 
В голове мелькают мысли - нам о них не знать вовек, 
Но в глазах ее раздумье замечает человек. 
Наконец она устала над вопросом размышлять, 
Удовольствию, покою предалась она опять. 
Страх - гнев и просто страх 
Вот над кошкой и котенком палка злая поднята, 
Как известно, бедных кошек не жалеет палка та. 
Мать боится и котенок - нрав их трудно изменить, 
Но со страхом материнским страх котенка не сравнить. 
Кошка-мать готова лапкой палку бить, кусать сапог, 
А котенок испугался - и со всех пустился ног. 
Наслаждение и злость 
Спинку ласково ей гладят, чешут острое ушко, 
Ах, теперь-то наслажденье кошки этой велико! 
Тихой радости и счастья наша кисонька полна, 
Ротик свой полуоткрыла в умилении она. 
Голова склонилась набок, слезы искрятся в глазах. 
Ах, счастливое мгновенье! Где былая боль и страх! 
Удивительно, чудесно жить на свете, говорят, 
Так-то так, но в мире этом разве всё идет на лад? 
Всё непрочно в этом мире! Так уж, видно, повелось: 
Радость с горем под луною никогда не ходят врозь. 
Гость какой-то неуклюжий хвост ей больно отдавил 
Или зря по спинке тростью изо всех ударил сил. 
От обиды этой тяжкой кошка злобою полна, 
Каждый зуб и каждый коготь точит на врага она. 
Дыбом шерсть на ней, и дышит злостью каждый волосок, 
Мщенье страшное готовит гостю каждый волосок. 
Всё кончилось! 
Вот она, судьбы превратность! Мир наш - суета сует: 
Нашей кисоньки веселой в этом мире больше нет! 
Эта новость очень быстро разнеслась. И вот теперь 
Там, в подполье, верно, праздник, пир горой идет теперь. 
Скачут мыши, пляшут крысы: жизнь теперь пойдет на лад! 
Угнетательница-кошка спит в могиле, говорят. 
Некролог 
В мир иной ушла ты, кошка, не познав земных отрад. 
Знаю: в святости и вере ты прошла уже Сират. 
Лютый враг мышей! Хоть было много зла в твоих делах, 
Спи спокойно в лучшем мире! Добр и милостив аллах! 
Весь свой век ты охраняла от мышей наш дом, наш хлеб, 
И тебе зачтется это в книге праведной судеб. 
Как тебя я вспомню, кошка, - жалость за сердце берет. 
Даже черви осмелели, а не то что мыший род. 
Ты не раз была мне, друг мой, утешеньем в грустный час. 
Знал я радостей немало от смешных твоих проказ. 
А когда мой дед, бывало, на печи лежал, храпя, 
Рядышком и ты дремала, всё мурлыча про себя. 
Ты по целым дням, бывало, занята была игрой, 
Боли мне не причиняя, ты царапалась порой. 
Бялиши крала на кухне, пищу вкусную любя, 
И за это беспощадно били палкою тебя. 
Я, от жалости рыдая, бегал к матушке своей, 
Умолял ее: "Не надо, кошку бедную не бей!" 
Жизнь прошла невозвратимо. Не жалеть о ней нельзя. 
В этом мире непрестанно разлучаются друзья. 
Пусть аллах наш милосердный вечный даст тебе покой! 
А коль свидимся на небе, "мяу-мяу" мне пропой! 
перевод: А.Шпирт


КНИГА 
Когда душа измучится в борьбе, 
Когда я ненавистен сам себе, 
Когда я места в мире не найду 
И, утомясь, проклятье шлю судьбе; 
Когда за горем - горе у дверей 
И ясный день ненастной тьмы темней; 
Когда в печали белый свет не мил, 
Когда не станет сил в душе моей, - 
Тогда я в книгу устремляю взгляд, 
Нетленные страницы шелестят. 
Я исцелен, я счастлив, я живу. 
Я пью тебя, отрада из отрад. 
И слово, мной прочтенное, тогда 
Встает как путеводная звезда, 
Бесстрашно сердце, радостна душа, 
И суета вседневная чужда. 
И, вновь рожденный чистою мечтой, 
"Спасибо" говорю я книге той. 
И, распрямленный верою в себя, 
Я вдаль гляжу с надеждою святой. 
перевод: М.Петровых


КОНЧИЛ РАБОТУ - ИГРАЙ! 
В один прекрасный летний день, забившись в уголок, 
Готовил мальчик поутру учителю урок. 
Он книгу толстую читал не отрывая глаз, 
И слово каждое ее твердил по многу раз. 
Скользнуло солнышко лучом в закрытое окно: 
"Дитя, на улицу иди, я жду тебя давно! 
Ты был прилежным, но закрой учебник и тетрадь, 
На воле чудно и светло, тебе пора играть!" 
А мальчик солнышку в ответ: "Ты погоди, дружок! 
Ведь если я пойду гулять, кто выучит урок? 
И для игры мне хватит дня, оставим разговор. 
Пока не кончу, ни за что не выбегу во двор!" 
И, так ответив, замолчал, за книгу взялся он 
И снова трудится над ней, ученьем увлечен. 
Но в это время под окном защелкал соловей 
И слово в слово повторил: "Я жду тебя скорей! 
Ты был прилежным, но закрой учебник и тетрадь, 
На воле чудно и светло, тебе пора играть!" 
Но мальчик молвил: "Погоди, соловушка, дружок! 
Ведь если выйду я во двор, кто выучит урок? 
Когда закончу, не зови - сам выбегу туда. 
Я песню милую твою послушаю тогда". 
И, так ответив, замолчал, за книгу взялся он 
И снова трудится над ней, ученьем увлечен. 
Тут веткой яблоня стучит в закрытое окно: 
"Дитя, на волю выходи, я жду тебя давно! 
Должно быть, скучно всё сидеть за книгами с утра, 
В саду под деревом густым тебе играть пора!" 
Но мальчик ей сказал в ответ: "Ах, яблонька, дружок, 
Ведь если я пойду гулять, кто выучит урок? 
Еще немножко потерпи. Хоть славно на дворе, 
Когда уроки за тобой, веселья нет в игре!" 
Пришлось недолго ожидать - окончены дела, 
Тетради, книжки и пенал исчезли со стола! 
И мальчик быстро в сад бежит: "А ну, кто звал меня? 
Давайте весело играть!" И началась возня. 
Тут солнце красное ему с небес улыбку шлет, 
Тут ветка яблони ему дарит румяный плод, 
Там соловей запел ему о том, как счастлив он. 
А все деревья, все цветы отвесили поклон! 
перевод: Р.Моран


ЛЮБОВЬ 
Не бывать цветам и травам, если дождик не пойдет. 
Что ж поэту делать, если вдохновенье не придет? 
Всем известно, что, знакомы с этой истиной простой, 
Байрон, Лермонтов и Пушкин вдохновлялись красотой. 
От зубов твоих слепящих я стихи свои зажег. 
Разве жемчугу морскому уступает жемчуг строк? 
Ведь пока не искромсает сердца нам любви клинок, 
Что такое наше сердце? - Просто мускулов комок. 
Всех сородичей-поэтов я оставлю позади. 
Бич любви, свисти нещадно и вперед меня веди! 
Я б от царства отказался. Что мне толку в царстве том? 
Чем над миром быть владыкой, лучше стать любви рабом. 
О, как сладки муки эти, муки тайного огня! 
Есть ли кто-нибудь на свете понимающий меня? 
Нет! Со мной из всех влюбленных не сравнится ни один. 
Я люблю стократ сильнее, чем Фархад любил Ширин. 
перевод: Вс.Рождественский


НАЦИОНАЛЬНЫЕ МЕЛОДИИ 
Вчера я слышал - песню кто-то пел, 
Ту, что народом нашим сложена. 
И я подумал: сколько грусти в ней, 
Как беспредельно жалобна она. 
Она тревожит сердце. В ней живет 
Татар многострадальная душа. 
В протяжных звуках - трехсотлетний гнет. 
Горька она и всё же хороша. 
Да, много тягот испытали мы, 
Не сосчитать пролитых нами слез. 
Но пламенную верную любовь 
Напев свободный сквозь века пронес. 
Я изумленно слушал, отойдя 
От повседневной суеты земной, 
И возникал передо мной Булгар, 
И Ак-Идель текла передо мной. 
Не вытерпел я, подошел к певцу, 
Спросил, коснувшись бережно руки: 
"Послушай, брат, что ты за песню пел?" 
Татарин мне ответил: "Аллюки". 
перевод: В.Тушнова


ПАРА ЛОШАДЕЙ 
Лошадей в упряжке пара, на Казань лежит мой путь, 
И готов рукою крепкой кучер вожжи натянуть. 
Свет вечерний тих и ласков, под луною всё блестит, 
Ветерок прохладный веет и ветвями шевелит. 
Тишина кругом, и только мысли что-то шепчут мне, 
Дрема мне глаза смыкает, сны витают в тишине. 
Вдруг, открыв глаза, я вижу незнакомые поля, - 
Что разлукою зовется, то впервые вижу я. 
Край родной, не будь в обиде, край любимый, о, прости, 
Место, где я жил надеждой людям пользу принести! 
О, прощай, родимый город, город детства моего! 
Милый дом во мгле растаял - словно не было его. 
Скучно мне, тоскует сердце, горько думать о своем. 
Нет друзей моих со мною, я и дума - мы вдвоем. 
Как на грех, еще и кучер призадумался, притих, 
Ни красавиц он не славит, ни колечек золотых. 
Мне недостает чего-то, иль я что-то потерял? 
Всем богат я, нет лишь близких, сиротой я нынче стал. 
Здесь чужие все: кто эти Мингали и Бикмулла, 
Биктимир? Кому известны их поступки и дела? 
Я с родными разлучился, жить несносно стало мне, 
И по милым я скучаю, как по солнцу, по луне. 
И от этих дум тяжелых головою я поник, 
И невольно слезы льются - горя горького родник. 
Вдруг ушей моих коснулся голос звонкий, молодой: 
"Эй, шакирд, вставай скорее! Вот Казань перед тобой!" 
Вздрогнул я, услышав это, и на сердце веселей. 
"Ну, айда, быстрее, кучер! Погоняй своих коней!" 
Слышу я: призыв к намазу будит утреннюю рань. 
О, Казань, ты грусть и бодрость! Светозарная Казань! 
Здесь деянья дедов наших, здесь священные места, 
Здесь счастливца ожидают милой гурии уста. 
Здесь науки, здесь искусства, просвещения очаг, 
Здесь живет моя подруга, райский свет в ее очах. 
перевод: А.Ахматова


ПОЭТ 
Пускай состарюсь я, беспомощен и сед, 
И стан согнется мой под грузом трудных лет, 
Душе состариться не дам я никогда, 
Она останется сильна и молода. 
Пока огонь стиха живет в груди моей, 
Я годен для борьбы, я старости сильней. 
Ясна душа певца, весна в душе навек, 
Она не знает зим, ей неизвестен снег. 
Пускай состарюсь я - не стану стариком, 
Что богу молится да мелет языком. 
На печку не взберусь, вздыхая тяжело,- 
Возьму я от стихов мне нужное тепло. 
А смерть придет ко мне - я громко запою, 
И даже Азраил услышит песнь мою. 
Пусть в землю я сойду,- спою в последний раз: 
"Я ухожу, друзья! Я оставляю вас..." 
перевод: С. Липкин


РАЗБИТАЯ НАДЕЖДА 
Я теперь цвета предметов по-иному видеть стал. 
Где ты, жизни половина? Юности цветок увял. 
Если я теперь на небо жизни горестной смотрю, 
Я уж месяца не вижу, светит полная луна. 
И с каким бы я порывом ни водил пером теперь, 
Искры страсти не сверкают и душа не зажжена. 
Саз мой нежный и печальный, слишком мало ты звучал. 
Гасну я, и ты стареешь... Как расстаться мне с тобой? 
В клетке мира было тесно птице сердца моего; 
Создал бог ее веселой, но мирской тщете чужой. 
Сколько я ни тосковал бы в рощах родины моей, 
Все деревья там увяли, жизни в них нельзя вдохнуть. 
И ее, мою подругу, холод смерти погубил, 
Ту, которая улыбкой освещала жизни путь. 
Мать моя лежит в могиле. О страдалица моя, 
Миру чуждому зачем ты человека родила? 
С той поры, как мы расстались, стража грозная любви 
Сына твоего от двери каждой яростно гнала. 
Всех сердец теплей и мягче надмогильный камень твой. 
Самой сладостной и горькой омочу его слезой. 
перевод: А.Ахматова


РАЗМЫШЛЕНИЯ ОДНОГО ТАТАРСКОГО ПОЭТА 
Я пою, хоть жилье мое тесно и старо, 
Не боюсь, хоть любимый народ мой - татары, 
Хоть сегодня он стрелы вонзает в меня, 
Я недрогнувшей грудью встречаю удары. 
Я иду, не склонясь к дорожному праху, 
Я преграды пинком устраняю с размаху,-
Молодому поэту, коль взял он перо, 
Поддаваться нельзя ни соблазнам, ни страху. 
Не страшимся мы вражьего злобного воя,- 
Как в Рустаме, живет в нас отвага героя. 
У поэта бывают и горе и грусть, 
Он как море, а море не знает покоя. 
От добра я, как воск, размягчаюсь и таю, 
И, хваля справедливость, я мед источаю. 
Но увижу недоброе дело - бранюсь, 
Ух, и злюсь я, как только я подлость встречаю! 
Зло и гнусность доводят мой гнев до предела,- 
Будто палкою тычут назойливо в тело.
"Что вы делаете?" - вынуждают кричать. 
"Тьфу, глупцы!" - заставляют плевать то и дело. 
Пусть в меня иногда и стреляют нежданно, 
Не кричу: "Это выстрел из вражьего стана!" 
"Ты ошибся, товарищ, стрелу убери",- 
Говорю я, как друг, хоть в груди моей рана. 

Горьким вышел мой стих, горечь сердца вбирая. 
Он испекся как будто, а мякоть сырая. 
Соловья ощущаешь в груди, а на свет
Лезет кошка, мяуканием слух раздирая. 
Сладкое-горькое блюдо нам кажется вкусным, 
Хоть отважно смешал я веселое с грустным. 
Хоть и сладость и горечь смешал я в стихах,- 
Я свой труд завершу, если буду искусным. 
Образцами мне Пушкин и Лермонтов служат. 
Я помалу карабкаюсь, сердце не тужит. 
До вершины добраться хочу и запеть, 
Хоть посмотришь на кручу - и голову кружит. 
Путь далек, но до цели меня он доставит. 
Не горбат, я не жду, что могила исправит. 
Где-то спящие страсти прорвутся на свет. 
И небес благодать мои крылья расправит. 
перевод: Р.Моран


РОДНАЯ ДЕРЕВНЯ 
Стоит моя деревня на горке некрутой. 
Родник с водой студеной от нас подать рукой. 
Мне всё вокруг отрадно, мне вкус воды знаком, 
Люблю душой и телом я всё в краю моем. 
Здесь бог вдохнул мне душу, я свет увидел здесь, 
Молитву из Корана впервые смог прочесть, 
Впервые здесь услышал слова пророка я, 
Судьбу его узнал я и путь тяжелый весь. 
Запомнились навеки событья детских лет, 
Нет времени счастливей, забав беспечней нет. 
Я помню, как, бывало, по черной борозде 
Шагал со старшим братом я за сохою вслед. 
Я многое увижу - ведь жизнь еще длинна. 
И ждет меня, наверно, дорога не одна; 
Но только где б я ни был и что б ни делал я - 
Ты в памяти и сердце, родная сторона! 
перевод: В.Тушнова


РОДНОЙ ЗЕМЛЕ 
Хоть юнцом с тобой расстался, преданный иной судьбе, 
Заказанье, видишь, снова возвратился я к тебе. 
Эти земли луговые, чувства издали маня, 
Память мучая, вернули на родной простор меня. 
Пусть несчастным сиротою в этом я возрос краю, 
Пусть томили униженья юность горькую мою, - 
Времена те миновали, птицей улетели прочь, 
Дни былые вспоминаю, как с дурными снами ночь. 
Хоть твои хлестали волны - не пошел мой челн на дно, 
Хоть твое палило пламя - не сожгло меня оно, 
И поэтому я понял, край мой, истину одну, 
Что душа равно приемлет и огонь твой, и волну. 
Я постиг, что всё священно: и овин твой, и ручей, 
И гумно твое, и степи, и дороги средь полей, 
И весна твоя, и осень, лето знойное, зима, 
Белые чулки, да лапти, да онучи, да сума. 
И овчарки, и бараны - вся родная сторона. 
Любо мне и то, что плохо, даже то, чем ты бедна 
перевод: А.Ахматова


РОДНОЙ ЯЗЫК 
О, как хорош родной язык, отца и матери язык, 
Я в мире множество вещей через тебя навек постиг! 
Сперва на этом языке, качая зыбку, пела мать, 
А после - бабушка меня старалась сказкою унять. 
Родной язык, ты мне помог понять и радость с малых лет, 
И боль души, когда в глазах темнеет, меркнет ясный свет. 
Ты мне, родной язык, изречь молитву первую помог: 
"Прости меня, отца и мать, великодушен будь, мой бог!" 
перевод: А.Чепуров


СТРАННАЯ ЛЮБОВЬ 
Один человек в очень знойный час 
"Жара, говорит, искупаюсь сейчас". 
Вот снял он одежду, 
Ведерко поднес, 
Хотел оплеснуться, 
Но... мимо пронес. 
Капли не вылил, не то что до дна! 
Боится бедняжка: вода холодна. 
То ставит ведро, то поднимет ведро - 
И так и сяк примеряет хитро, 
Но дрожь по телу - аж зуб на зуб, 
Пока не взъярился и в сторону - хлюп! 
***

Вот такова и моя любовь: 
Сердце к любимой всё тянется вновь, 
Грежу красавицей наяву, 
В сновидениях стоном зову, 
Жить без нее, друзья, не могу, 
Но только увижу, как заяц бегу. 
Встречусь случайно, зажмурю глаза, 
Словно меня опалила гроза; 
Стихи напишу о лучах этих бус, 
А подписать этот стих боюсь... 
Слышал я, дорогие друзья, 
Отбыла будто царица моя. 
Где уж там быть от нее письму! 
Не знает меня, я рад и тому. 
"Не знает" сказал. А может - как знать? - 
Виду не хочет лишь показать? 
Сам я об этом и знать не хочу! 
Стих ей под ножки стелю, как парчу. 
Райским блаженством я истеку, 
Если пройдет она по стиху. 
перевод: И.Сельвинский


ХВАЛА ТВОРЦУ, СУБХАН-АЛЛА! 
Меня наставник школьный с детских лет 
Учил старинный соблюдать обет: 
Благодарить аллаха мы должны, 
Заметив в небе лунный силуэт. 

С тех пор, когда на темный небосвод 
Луна, тонка или кругла, взойдет, 
Благоговейно на нее смотрю: 
"Хвала творцу!" - и сердце обомрет.

Не к божеству ведет моя стезя. 
Но забывать обычай? Нет, нельзя. 
Ведь иногда те самые слова 
От всей души твержу, мои друзья!

Когда в толпе внезапно узнаю 
Мою любовь, красавицу мою,- 
Язык немеет. Где найти слова? 
Ведь перед ней как вкопанный стою. 

Как новолунье - брови. Как луна, 
Лицо сияет. Как она стройна! 
"Хвала творцу,- шепчу,- субхан-алла!" - 
О боже, как пленительна она. 

Но, девушку заметив, Котбуддин, 
Или другой невежа, Шамсуддин, 
Не скажут никогда высоких слов, 
Хоть доживут, профаны, до седин. 

"Субхан-алла", - твержу я, не дыша, 
Когда идет красавица-душа. 
А что сказал при этом Котбуддин? 
"Гляди! Во девка! Шибко хороша!" 
перевод: В.Ганиев


ШУРАЛЕ 

Есть аул вблизи Казани, по названию Кырлай. 
Даже куры в том Кырлае петь умеют... Дивный край! 
Хоть я родом не оттуда, но любовь к нему хранил, 
На земле его работал - сеял, жал и боронил. 
Он слывет большим аулом? Нет, напротив, невелик, 
А река, народа гордость, - просто маленький родник. 
Эта сторона лесная вечно в памяти жива. 
Бархатистым одеялом расстилается трава. 
Там ни холода, ни зноя никогда не знал народ: 
В свой черед подует ветер, в свой черед и дождь пойдет. 
От малины, земляники все в лесу пестрым-пестро, 
Набираешь в миг единый ягод полное ведро. 
Часто на траве лежал я и глядел на небеса. 
Грозной ратью мне казались беспредельные леса. 
Точно воины, стояли сосны, липы и дубы, 
Под сосной - щавель и мята, под березою - грибы. 
Сколько синих, желтых, красных там цветов переплелось, 
И от них благоуханье в сладком воздухе лилось. 
Улетали, прилетали и садились мотыльки, 
Будто с ними в спор вступали и мирились лепестки. 
Птичий щебет, звонкий лепет раздавались в тишине 
И пронзительным весельем наполняли душу мне. 
Здесь и музыка и танцы, и певцы и циркачи, 
Здесь бульвары и театры, и борцы и скрипачи! 
Этот лес благоуханный шире море, выше туч, 
Словно войско Чингисхана, многошумен и могуч. 
И вставала предо мною слава дедовских имен, 
И жестокость, и насилье, и усобица племен. 
II 
Летний лес изобразил я, - не воспел еще мой стих 
Нашу осень, нашу зиму, и красавиц молодых, 
И веселье наших празднеств, и весенний сабантуй... 
О мой стих, воспоминаньем ты мне душу не волнуй! 
Но постой, я замечтался... Вот бумага на столе... 
Я ведь рассказать собрался о проделках шурале. 
Я сейчас начну, читатель, на меня ты не пеняй: 
Всякий разум я теряю, только вспомню я Кырлай. 
III 
Разумеется, что в этом удивительном лесу 
Встретишь волка, и медведя, и коварную лису. 
Здесь охотникам нередко видеть белок привелось, 
То промчится серый заяц, то мелькнет рогатый лось. 
Много здесь тропинок тайных и сокровищ, говорят. 
Много здесь зверей ужасных и чудовищ, говорят. 
Много сказок и поверий ходит по родной земле 
И о джинах, и о пери, и о страшных шурале. 
Правда ль это? Бесконечен, словно небо, древний лес, 
И не меньше, чем на небе, может быть в лесу чудес. 
IV 
Об одном из них начну я повесть краткую свою, 
И - таков уж мой обычай - я стихами запою. 
Как-то в ночь, когда сияя, в облаках луна скользит, 
Из аула за дровами в лес отправился джигит. 
На арбе доехал быстро, сразу взялся за топор, 
Тук да тук, деревья рубит, а кругом дремучий бор. 
Как бывает часто летом, ночь была свежа, влажна. 
Оттого, что птицы спали, нарастала тишина. 
Дровосек работой занят, знай стучит себе, стучит. 
На мгновение забылся очарованный джигит. 
Чу! Какой-то крик ужасный раздается вдалеке, 
И топор остановился в замахнувшейся руке. 
И застыл от изумленья наш проворный дровосек. 
Смотрит - и глазам не верит. Что же это? Человек? 
Джин, разбойник или призрак - этот скрюченный урод? 
До чего он безобразен, поневоле страх берет! 
Нос изогнут наподобье рыболовного крючка, 
Руки, ноги - точно сучья, устрашат и смельчака. 
Злобно вспыхивая, очи в черных впадинах горят, 
Даже днем, не то что ночью, испугает этот взгляд. 
Он похож на человека, очень тонкий и нагой, 
Узкий лоб украшен рогом в палец наш величиной. 
У него же в пол-аршина пальцы на руках кривых, - 
Десять пальцев безобразных, острых, длинных и прямых. 

И в глаза уроду глядя, что зажглись как два огня, 
Дровосек спросил отважно: "Что ты хочешь от меня?" 
- Молодой джигит, не бойся, не влечет меня разбой. 
Но хотя я не разбойник - я не праведник святой. 
Почему, тебя завидев, я издал веселый крик? 
Потому что я щекоткой убивать людей привык. 
Каждый палец приспособлен, чтобы злее щекотать, 
Убиваю человека, заставляя хохотать. 
Ну-ка, пальцами своими, братец мой, пошевели, 
Поиграй со мной в щекотку и меня развесели! 
- Хорошо, я поиграю, - дровосек ему в ответ. - 
Только при одном условье... Ты согласен или нет? 
- Говори же, человечек, будь, пожалуйста, смелей, 
Все условия приму я, но давать играть скорей! 
- Если так - меня послушай, как решишь - мне все равно. 
Видишь толстое, большое и тяжелое бревно? 
Дух лесной! Давай сначала поработаем вдвоем, 
На арбу с тобою вместе мы бревно перенесем. 
Щель большую ты заметил на другом конце бревна? 
Там держи бревно покрепче, сила вся твоя нужна!.. 
На указанное место покосился шурале 
И, джигиту не переча, согласился шурале. 
Пальцы длинные, прямые положил он в пасть бревна... 
Мудрецы! Простая хитрость дровосека вам видна? 
Клин, заранее заткнутый, выбивает топором, 
Выбивая, выполняет ловкий замысел тайком. 
Шурале не шелохнется, не пошевельнет рукой, 
Он стоит, не понимая умной выдумки людской. 
Вот и вылетел со свистом толстый клин, исчез во мгле... 
Прищемились и остались в щели пальцы шурале. 
Шурале обман увидел, шурале вопит, орет. 
Он зовет на помощь братьев, он зовет лесной народ. 
С покаянною мольбою он джигиту говорит: 
- Сжалься, сжалься надо мною! Отпусти меня, джигит! 
Ни тебя, джигит, ни сына не обижу я вовек. 
Весь твой род не буду трогать никогда, о человек! 
Никому не дам в обиду! Хочешь, клятву принесу? 
Всем скажу: "Я - друг джигита. Пусть гуляет он в лесу!" 
Пальцам больно! Дай мне волю! Дай пожить мне на земле! 
Что тебе, джигит, за прибыль от мучений шурале? 
Плачет, мечется бедняга, ноет, воет, сам не свой. 
Дровосек его не слышит, собирается домой. 
- Неужели крик страдальца эту душу не смягчит? 
Кто ты, кто ты, бессердечный? Как зовут тебя, джигит? 
Завтра, если я до встречи с нашей братьей доживу, 
На вопрос: "Кто твой обидчик?" - чье я имя назову? 
- Так и быть, скажу я братец. Это имя не забудь: 
Прозван я "Вгодуминувшем"... А теперь - пора мне в путь. 
Шурале кричит и воет, хочет силу показать, 
Хочет вырваться из плена, дровосека наказать. 
- Я умру! Лесные духи, помогите мне скорей, 
Прищемил Вгодуминувшем, погубил меня злодей! 
А наутро прибежали шурале со всех сторон. 
- Что с тобою? Ты рехнулся? Чем ты, дурень, огорчен? 
Успокойся! Помолчи-ка, нам от крика невтерпеж. 
Прищемлен в году минувшем, что ж ты в нынешнем ревешь 
перевод: С.Липкин 

kitaphane.tatarstan.ru

Тукай, Габдулла — Википедия

У этого термина существуют и другие значения, см. Тукай.
Габдулла Тукай
Ğabdulla Tuqay
Имя при рождении Габдулла Мухамедгарифович Тукай
Дата рождения 14 (26) апреля 1886
Место рождения деревня Кушлавыч, Казанский уезд, Казанская губерния, Российская империя
Дата смерти 2 (15) апреля 1913 (26 лет)
Место смерти Казань, Казанский уезд, Казанская губерния, Российская империя
Гражданство (подданство)
Род деятельности поэт, переводчик, публицист, литературный критик, общественный деятель
Язык произведений татарский, русский
Автограф
 Медиафайлы на Викискладе

Габдулла Тука́й (тат. Габдулла Тукай, Ğabdulla Tuqay[1][2][3], عبدالله توقاي‎; Габдулла Мухамедгари́фович Тукай, тат. Габдулла Мөхәммәтгариф улы Тукай, Ğabdulla Möxämmätğärif uğlı Tuqayev; 14 [26] апреля 1886, деревня Кушлавыч, Казанский уезд, Казанская губерния[4] — 2 [15] апреля 1913, Казань, Казанский уезд, Казанская губерния) — татарский народный поэт, литературный критик, публицист, общественный деятель и переводчик.

Детство[править | править код]

Габдулла Тукай родился 26 апреля 1886 года в деревне Кушлавыч. Отец — Мухамедгариф Мухамедгалимов (1843—1886), уроженец деревни Кушлавыч, Казанского уезда, Казанской губернии[5], с 1864 года «указной» мулла в родной деревне. Мать — Мэмдудэ (1864—1890). Дед Габдуллы по отцовской линии — Мухамедгалим, также был муллой. А дед Габдуллы по материнской линии — Зиннатулла Амиров (1829—1909[6]) — башкир по происхождению[7][8], уроженец села Казмакты[9]Гайнинской волости Осинского уезда Пермской губернии[10], обучался в Султанаевском медресе[11], служил муэдзином в Кушлавыч, а позже по просьбе жителей Училе пошёл муллой к ним[5]. Брат и сестра поэта — Мухамметшариф (1873—1890), Газиза (1877—1963).

На долю Тукая выпало трудное детство: когда Габдулле было около пяти месяцев, он лишился отца; позднее мать оставила ребёнка на воспитание бедной старушке, затем забрала обратно, но вскоре умерла, и в возрасте четырёх лет мальчик стал круглым сиротой. Отчим отдал его в семью деда Зиннатулы. О пребывании в семье деда Г. Тукай вспоминает следующее: «Меня все толкали и шпыняли. Были у меня слезы — без утешения, детские шалости — без одобрения, еда и питье — с укором и злобой. В этой семье я переболел ветрянкой и другими детскими болезнями, был до крайности изможден и истощен. Когда болел, слышал одно и то же: „Подох бы скорей, одним ртом стало бы меньше“». Не сумевшего прижиться в семье мальчика дед Зиннатулла отправляет со знакомым ямщиком в Казань, где Г. Тукай оказывается в приемной семье: «Ямщик остановился на Сенном базаре и стал выкрикивать в толпу: „Отдаю ребёнка на воспитание, кто возьмет“. Из толпы вышел мужчина, забрал меня у ямщика и, как приемного сына, привел домой». В семье бездетного жителя Ново-Татарской слободы по имени Мухамметвали, Г. Тукай провел около 2 лет. Его приемные родители заболели и вынуждены были вернуть Габдуллу в Учили. В семье деда Зиннатулы не были рады возвращению Габдуллы. Г. Тукай вспоминал: «Мое возвращение для домочадцев, считавших, что навсегда избавились от меня, явилось полной неожиданностью. Вскоре дед и бабушка, потерпевшие неудачу устроить меня в городе, задумали найти семью в деревне. Каждого, кто проезжал мимо, спрашивали, нет ли у них желания взять в семью сироту». И такая семья нашлась. В 1892—1895 годах жизнь Г. Тукая проходит в семье крестьянина Сагди в деревне Кырлай, недалеко от Кушлавыча. Удивительным представляется, как в таких условиях у юноши развился дар поэта. К сожалению, подорванное болезнями и голодом здоровье отпустило ему мало времени для творчества.

Уральск[править | править код]

В дальнейшем детство Габдуллы продолжалось в городе Уральске. Будучи взятым туда в семью купца Галиаскара Усманова, где была хозяйкой его тетя по линии отца, он учился в медресе прогрессивно настроенной семьи меценатов Тухватуллиных, одновременно посещая русский класс и проявляя высокую одарённость в учёбе. Первые литературные опыты Тукая частично запечатлелись в рукописном журнале «Аль-Гаср аль-джадид» («Новый век») за 1904 год. В этот же период он переводит на татарский язык басни Крылова и предлагает их к изданию. Увлекается поэзией Пушкина и Лермонтова. Его первым замечательным поэтическим созданием на чисто татарском языке был перевод стихотворения А.Кольцова «Что ты спишь, мужичок?», опубликованный в 1905 году под названием «Сон мужика».

Молодой Тукай (справа) вместе с Камилем Мутыгием-Тухватуллиным (примерно 1905 год)

После начала революции 1905 года в Уральске появились первые татарские газеты и журналы «Фике́р» (Мысль), «Аль-гаср аль-джадид» (Новый век), «Укла́р» (Стрелы). Тукай сотрудничает в них и выступает с многочисленными стихами и статьями на темы, поднятые революцией. Он участвует в прошедших волной по городу демонстрациях.

В начале 1907 года Тукай покидает медресе «Муты́гия» (Тухватуллиных). Начинается его «вольная жизнь». Третьеиюньский переворот 1907 года означал решительное наступление реакции на демократию. Боевым откликом на это было тукаевское стихотворение «Не уйдём!», в ярких строках которого прозвучал голос борца, зовущего до конца стоять за честь Родины и демократии. Такие стихотворения Тукая, как «Шурале», «Пара лошадей», «Родной земле», написанные одновременно с «Не уйдём!», были посвящены теме Родины.

Казань[править | править код]

Осенью 1907 года Тукай приезжает в Казань, чтобы посвятить свою деятельность творчеству. С осени этого года начинается его период в Казани — пять лет и восемь месяцев, которые он посвятит служению своему народу, своей Родине. Здесь он быстро входит в литературные круги и сближается с молодежью, группировавшейся вокруг газеты «Аль-Ислах» («Реформа») — Фатих Амирхан и др. Все свои творческие возможности Тукай в этот период посвящает сатирико-юмористическим журналам «Яшен» («Молния»), «Ялт-юлт» («Зарница»).

К 1908 году в творчестве Тукая возникает целый цикл поэтических и очерково-публицистических произведений. Такие его стихотворения, как «Осенние ветры», «Гнёт», «Дача» (1911), «Чего не хватает сельскому люду?» (1912), «Надежды народа…» (1913), его близкая дружба с Хусаином Ямашевым (1882—1912) и стихотворение, посвященное его памяти («Светлой памяти Хусаина», 1912), свидетельствуют о том, что поэт питал искреннее сочувствие к своим современникам — борцам за народное дело и благоговел перед их неподкупной человеческой совестью и духовным благородством. Стихотворения «Светлой памяти Хусаина» и «Татарская молодежь» (1912) пронизаны чувством исторического оптимизма. Большинство его стихотворений и путевых очерков, опубликованных в 1911—1912 гг., написано под впечатлениями посещения им деревень Заказанья — своей малой Родины. В них запечатлена реальная действительность, оцененная с позиции заступника народа. Отвергая пресловутую «деревенскую идиллию», Тукай трезво смотрел на сельскую реальность, стремясь охватить социальные контрасты её будней («Чего не хватает сельскому люду?», «Гнет», «Возвращение в Казань»).

Несмотря на резкое ухудшение здоровья, в 1911—1912 гг. он совершает путешествия, имевшие для него большое значение. В начале мая 1911 года Тукай пароходом приезжает в Астрахань, по пути знакомясь с жизнью Поволжья («Дача», очерк «Маленькое путешествие»). Здесь Тукай остаётся в гостях у своего друга поэта Сагита Рамиева. В Астрахани он встречается с азербайджанским общественным деятелем и писателем Нариманом Наримановым, сосланным туда за революционную деятельность в родном краю. Весной 1912 года Тукай решается на более значительное путешествие по маршруту Казань — Уфа — Петербург. В Уфе он встречается с М. Гафури. Эта встреча оставляет глубокий след в жизни обоих народных писателей, укрепляет их симпатии друг к другу. В Петербурге Тукай встречается с Муллануром Вахитовым, впоследствии видным революционером.

Прожив в Петербурге 13 дней, 6 (19) мая, Тукай покидает столицу и отправляется в Троицк, где останавливается у купцов Яушевых.[12][13] Затем он едет в казахскую степь — пить кумыс, надеясь этим поправить своё здоровье. В Казань возвращается в начале августа. В столице Тукай работает в удушливой атмосфере типографии и, несмотря на плохое самочувствие, продолжает писать.

Габдулла Тукай в больнице, 1913 год

Последние годы жизни и деятельности Тукая свидетельствуют о том, что писатель, всё ближе постигая народную действительность, резко ощущал разлад с враждебным народу обществом и беспощадно осуждал все то, что могло бы лечь тенью на его гражданскую совесть («Первое мое дело после пробуждения», «По случаю юбилея» и др.).

2 (15) апреля 1913 года в 20 часов 15 минут Габдуллы Тукая не стало, как писал Горький, «от голода и чахотки»[14]. «Татары в лице Тукаева потеряли величайшего национального поэта», — писали казанские русскоязычные газеты. Тукаевские традиции стали одним из решающих идейно-эстетических факторов и животворных источников для дальнейшего развития татарской литературы под знаменем реализма и народности.

Могила Г. Тукая на Татарском кладбище Казани

Габдулла Тукай похоронен на Татарском кладбище Ново-татарской слободы (Казань).

Одна из работ Габдуллы Тукая, "Балалар күңеле", 1914 год.

Семён Израилевич Липкин пишет:

Поэтом в подлинном смысле этого слова сделала первая русская революция 1905 года… Революция дала настоящее содержание его стихам, и он нашел простую, задушевную форму[15] .

После революции последует реакция, Г. Тукай крайне тяжело переживал происходившие события[16]

В это время начинают раздаваться в прессе и среди бюрократов призывы к переселению многих мусульманских народов в Турцию. Им Г. Тукай дает достойный ответ:

Нам предлагают подлецы, мы слышим чёрный их совет

К султану Вы должны уйти, а здесь для вас дороги нет…

Мы не уйдем туда: уйти не могут города и реки, здесь пережитые века пребудут с нами, здесь навеки

Также, после революции 1905 г. он пишет стихотворение «Паразитам» (1906 г.), где поэт призывает народ не дать «безмозглой туше придавить наш день грядущий…». Выступает за светское образование («Национальные чувства»).

Несмотря на споры в татарском обществе, Г. Тукай придерживался точки зрения о единстве народа и его культуры:

Хочу разумным быть, чистосердечным.

Душа живет стремленьем к свету вечным.

Мне счастие татар дороже жизни, Дождусь ли я для них хорошей жизни?

До срока думой тяжкой состарен, Я сам татарин, истинный татарин

Я дал народу обещаний много,

Исполню ль их - известно только Богу [17]

Г. Тукай считается одним из основоположников татарского языка, он один из первых написал о его выдающейся роли:

Родной язык - святой язык, отца и матери язык

Как ты прекрасен! Целый мир в твоем богатстве я постиг!

Качая колыбель, тебя мне в песне открывала мать. И сказки бабушки я научился понимать.

Родной язык, Родной язык, с тобою смело шел я вдаль, Ты радость возвышал мою, ты просветлял мою печаль.

Родной язык, с тобой вдвоем я в первый раз молил Творца: «О боже, мать мою прости, прости меня, прости отца» [18]

В предисловии к работе Семён Израилевич Липкин пишет, что зачастую переводы неверны в работе «Идегей»[19], поэт и переводчик указывает, что по словам И. В. Сталина вся история Золотой Орды признавалась «паразитической» (от 1944 года), а историки, которые описывают её в другом свете — «буржуазные националисты». Следует отметить, что эпос Идегей был запрещён к изданию как «ханско-феодальный»[20]. 19 декабря 1936 года был расстрелян М. Г. Худяков.

Переводы на русский и другие языки нередко расходятся с оригиналом[21][22]. В источниках и переводах от 1930 годов указывалось, что причиной стихотворения «Не уйдём!» было: «Строки этого стихотворения как нельзя более точно характеризуют настроения татарской интеллигенции в переломный момент истории, когда в обществе активно муссировалась идея эмиграции в Турцию в ответ на усиление национального гнёта со стороны самодержавия»[23]. Также подчёркивалось, что за этим стояло мусульманское духовенство и буржуазия.

Семён Израилевич Липкин отмечал, что сама структура стихотворения направлена не против татарской интеллигенции, а против черносотенцев[15], выделяя тот факт, что последняя строчка написана на русском:

К единой цели мы идем, свободной мы хотим России,

Ответ наш ясный и простой запомнить просим навсегда:

Вам лучше в Турции? Туда пожалте сами, господа!

Сегодня есть другие переводы: «Самая высокая цель наша — вольная страна, свободная Россия!

Нас не просто сдвинуть отсюда, о черносотенная толпа»[24]. Оригинал[25]:

Иң бөек максат безем:
хөр мәмләкәт — хөр Русия!

Тиз генә кузгалмыйбыз без, и гөруһе ру сияһ!

Ап-ачык бу бер җаваптыр, сүздә түгел, басмада:

— Если лучше вам, Туда сами пожалте, господа!

В действительности история появления этих строк такова: Известный политический деятель предреволюционной поры В. М. Пуришкевич, во время выступления с думской трибуны депутата от Уфимской губернии Калимуллы Хасанова, потребовавшего участия государства в финансировании мусульманских образовательных учреждений, так же, как оно финансирует русские образовательные учреждения, закричал с места: «Езжайте в Турцию, будут там вам мусульманские школы!». Этот случай получил широкую известность, и Тукай откликнулся своим «Не уйдём» («Kitmibez»)

В честь Габдуллы Тукая назван ряд площадей и улиц: центральная площадь и по ней станция метро, прилегающий к площади сквер, улица в Старо-Татарской слободе в Казани, улицы в селе Новый Кырлай Арского района[26] и ряде других городов и сёл Татарстана, в Уфе (улица Тукаева) и селе Шаранбаш-Князево Шаранского района[27] в Башкортостане, в Йошкар-Оле — столице Республики Марий Эл, в Челябинске и в селе Даутово городского округа Верхний Уфалей Челябинской области[28], в Алматы и Уральске (Казахстан), в Ташкенте и Нукусе (Узбекистан), а также улица в Анкаре и парк в Стамбуле и бульвар в Тарсусе[29] (Турция), улица в г. Ижевске, улица в г. Березовский (Свердловская обл.), в Димитровграде названа школа № 22 именем Г. Тукая (Ульяновская обл.).

Памятники поэту установлены:

Существует три музея Габдуллы Тукая:

Имя поэта присвоено Татарской государственной филармонии в Казани, типографии в Уральске, колхозу в Черемшанском районе Татарстана. Государственная премия в области искусства Татарстана также названа в честь Тукая[38]. В странах-участницах Международной организации тюркской культуры (ТЮРКСОЙ) 2011 год объявлен «Годом Тукая»[39][40].

В Казани в честь Тукая проводятся ежегодные праздники: в день рождения поэта — у памятника на Театральной улице и в день Республики (30 августа) — у памятника в сквере Тукая. Существует круизный теплоход проекта 305м, курсирующий по рекам Волго-Камского бассейна и называющийся «Поэт Габдулла Тукай»[41].

  • Памятник Тукаю в Москве

  • Памятник Тукаю в Санкт-Петербурге

  • Литературный музей Габдуллы Тукая

  • Памятник Тукаю в Астрахани

Поэзия[править | править код]

  1. «О свободе», 1905
  2. «Паразитам», «Государственная дума», 1906
  3. «Что рассказывают шакирды…», «Не уйдём!», поэма «Шурале», 1907
  4. «Жизнь», «Националисты», «Ишан», поэма «Сенной базар, или Новый Кисекбаш», баллада «Водяная», 1908
  5. «Родной язык», 1909
  6. «Осенние ветры», «Гнет», «Дача», 1911
  7. «Чего же не хватает сельскому люду?», «Татарская молодежь», 1912
  8. «Надежды народа…», 1913

Литературная критика[править | править код]

  1. «Наши стихотворения», «Критика — нужная вещь», 1907
  2. «Первое моё дело после пробуждения», 1913
  • Габдулла Тукай. Шурале. — Татарское книжное издательство, 2018. — ISBN 978-5-298-03556-9.(в переводе на русский язык).
  1. ↑ Габдулла Тукай - Ğabdulla Tuqay
  2. ↑ Şüräle, Ğabdulla Tuqay (неопр.) (недоступная ссылка). Дата обращения 25 сентября 2018. Архивировано 25 сентября 2018 года.
  3. ↑ 26 nçı aprel’ - Ğabdulla Tuqay tuğan kön | TRT Tatarça
  4. ↑ Ныне — Арский район, Татарстан, Россия.
  5. 1 2 Нуруллин И. З. Тукай / Авториз. пер. с тат. Р. Фиша. — М.: Молодая гвардия, 1977. — 240 с. с илл., портр. (Жизнь замечат. людей. Серия биографий. Вып. 5 (568)).
  6. Рәсүлева З. Ә. Тукай эзләреннән. Казан: Тат. кит. нәшр., 1985. — 141 бит. (татар.)
  7. Иҙелбаев М. Х. Ике дуҫтың әҙәбиәт нуры (башк.) // Башҡортостан уҡытыусыһы. — 2012. — № 6. — С. 9—10.
  8. Сәлихов Ә. Ғ. Туҡай һәм башҡорт әҙәбиәте // Ағиҙел. — 2011. — № 6. — С. 107—112.
  9. ↑ ныне село Барда Бардымского района Пермского края
  10. Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — С.609.
  11. ↑ Ислам на Урале: энциклопедический словарь / Коллект. автор. Сост. и отв. редактор — Д. З. Хайретдинов. — М.: Издательский дом «Медина», 2009. — 404 с., ил. — (Ислам в Российской Федерации; Вып. 5). С. 185
  12. Сайт Законодательного собрания Челябинской области. В Троицке открыли мемориальную доску Габдулле Тукаю (неопр.). zs74.ru. Дата обращения 13 мая 2017.
  13. На Урале. Дом Яушевых (неопр.). naurale.com. — «В 1912 году здесь лечился и работал татарский поэт Габдулла Тукай.». Дата обращения 13 мая 2017.
  14. Сайт мэрии Казани. Габдулла Тукай (1886—1913) (неопр.). kzn.ru. Дата обращения 8 апреля 2012. Архивировано 1 июня 2012 года.
  15. 1 2 С. Липкин. Предисловие и комментарии к Г.Тукай. Избранное. М. : 1956
  16. ↑ там же стр 8-9
  17. ↑ Библиотека поэта. Г. Тукай стр.95
  18. ↑ Перевод С. Липкина. Г.Тукай. Избранное. М. : 1956 Также, это стихотворение известно как гимн татарского языка «Туган Тель»
  19. ↑ «Идегей». Перевод С.Липкина, Казань 1990 год (под ред. д.и.н. М. Усманова)
  20. ↑ Там же стр.5-8
  21. ↑ Новые переводы
  22. ↑ Величие и трагедия Тукая
  23. ↑ Биография Г. Тукая
  24. ↑ Величие и трагедия Тукая
  25. ↑ Габдулла Тукай
  26. ↑ Село Новый Кырлай. Справочник КЛАДР
  27. ↑ Село Шаранбаш-Князево.
  28. ↑ Село Даутово. Справочник КЛАДР
  29. ↑ В турецком городе Тарсус открыли бульвар Тукая (неопр.). Башинформ (11 сентября 2011). Дата обращения 24 апреля 2016.
  30. Малышева С. Ю. «На миру красна»: инструментализация смерти в Советской России. — М.: Новый хронограф, 2019. — С. 368—369.
  31. ↑ Список монументальных памятников установленных в г. Уральске (неопр.) (недоступная ссылка). Акимат Западно-Казахстанской области. Дата обращения 12 июля 2010. Архивировано 29 ноября 2010 года.
  32. ↑ Памятники г. Уральска (недоступная ссылка)
  33. ↑ ИА REGNUM
  34. ↑ Агентство по делам молодёжи Астраханской области
  35. ↑ Памятник татарскому поэту Габдулле Тукаю открылся в Семее Архивная копия от 5 августа 2018 на Wayback Machine // Литер, 16 мая 2016
  36. ↑ Памятная табличка появилась на историческом здании.
  37. ↑ Литературно-мемориальный комплекс Габдуллы Тукая // Музеи России
  38. ↑ Государственные премии Республики Татарстан имени Габдуллы Тукая
  39. ↑ 2011 год объявлен Годом Тукая в странах ТЮРКСОЙ // Викиновости
  40. ↑ Генеральный секретарь ТЮРКСОЙ: «2011 год пройдет под знаком Тукая», ИА «Татар-информ» (23 Апреля 2010). Дата обращения 12 июля 2010.
  41. ↑ Теплоход "Поэт Габдулла Тукай" (неопр.). Дата обращения 12 июля 2010. Архивировано 1 июня 2012 года.

ru.wikipedia.org

Шүрәле | Габдулла Тукай

            I

Нәкъ Казан артында бардыр бер авыл — Кырлай диләр;
Җырлаганда көй өчен «тавыклары җырлай» диләр.

Гәрчә анда тугъмасам да, мин бераз торган идем,
Җирне әз-мәз тырмалап, чәчкән идем, урган идем.

Ул авылның, — һич онытмыйм, — һәр ягы урман иде,
Ул болын, яшел үләннәр хәтфәдән юрган иде.

Зурмы? – дисәң, зур түгелдер, бу авыл бик кечкенә,
Халкының эчкән суы бик кечкенә — инеш кенә.

Анда бик салкын вә бик эссе түгел, урта һава,
Җил дә вактында исеп, яңгыр да вактында ява.

Урманында кып-кызыл кура җиләк тә җир җиләк;
Күз ачып йомганчы, һичшиксез, җыярсың бер чиләк.

Бик хозур! Рәт-рәт тора, гаскәр кеби, чыршы, нарат;
Төпләрендә ятканым бар, хәл җыеп, күккә карап.

Юкә, каеннар төбендә кузгалаклар, гөмбәләр
Берлә бергә үсә аллы-гөлле гөлләр, гонҗәләр.

Ак, кызыл, ал, сап-сары, зәңгәр, яшелдән чәчкәләр;
Һәр тарафка тәмле исләр чәчкәли бу чәчкәләр.

Үпкәлиләр чәчкәләрне төрле төсле күбәләк–
ләр килеп, киткән булып, тагын да шунда чүгәләп.

Бервакыт чук-чук итеп сайрый Ходайның кошлары;
Китә җаннарны кисеп, ярып садаи хушлары.

Монда бульварлар, клуб һәм танцевальня, цирк та шул;
Монда оркестр, театрлар да шул, концерт та шул.

Зур бу урман: читләре күренмидер, диңгез кеби,
Биниһая, бихисаптыр, гаскәри Чыңгыз кеби.

Кылт итеп искә төшәдер намнары, дәүләтләре
Карт бабайларның, моны күрсәң, бөтен сауләтләре.

Ачыла алдында тарихтан театр пәрдәсе:
Аһ! дисең, без ник болай соң? Без дә Хакның бәндәсе.

             II

Җәй көнен яздым бераз; язмыйм әле кыш, көзләрен,
Алсу йөзле, кара кашлы, кара күзле кызларын.

Бу авылның мин җыен, мәйдан, сабаны туйларын
Язмыймын куркып, еракларга китәр дип уйларым…

Тукта, мин юлдин адашканмын икән бит, күр әле,
Әллә ник истән дә чыккан, сүз башым бит – «Шүрәле».

Аз гына сабрит әле, и кариэм! хәзер язам;
Уйласам аулымны, гакълымнан да мин хәзер язам.

            III

Билгеле, бу кап-кара урманда һәр ерткыч та бар,
Юк түгел аю, бүре; төлке — җиһан корткыч та бар.

Һәм дә бар монда куян, әрлән, тиен, йомран, поши,
Очрата аучы булып урманда күп йөргән кеше.

Бик куе булганга, монда җен-пәриләр бар диләр,
Төрле албасты, убырлар, шүрәлеләр бар диләр,

Һич гаҗәп юк, булса булыр, — бик калын, бик күп бит ул;
Күктә ни булмас дисең, — очсыз-кырыйсыз күк бит ул!

             IV

Шул турыдан аз гына — биш-алты сүз сөйлим әле,
Гадәтемчә аз гына җырлыйм әле, көйлим әле.

Бик матур бер айлы кичтә бу авылның бер Җегет
Киткән урманга утынга, ялгызы бер ат җигеп.

Тиз барып җиткән Җегет, эшкә тотынган баргач ук,
Кисә башлаган утынны балта берлән тук та тук!

Җәйге төннең гадәтенчә төн бераз салкын икән;
Барча кош-корт йоклаган булганга, урман тын икән.

Шундый тын, яхшы һавада безнең утынчы исә
Алны-артны, уңны-сулны белмичә, утын кисә.

Балтасы кулда, Җегет эштән бераз туктап тора;
Тукта, чү! Ямьсез тавышлы әллә нәрсә кычкыра.

Сискәнеп, безнең Җегет катып кала аягүрә,
Аңламастан, каршысында әллә нинди «ят» күрә.

Нәрсә бу? Качкынмы, җенме? Йә өрәкме, нәрсә бу?
Кот очарлык, бик килешсез, әллә нинди нәрсә бу!

Борыны кәп-кәкре — бөгелгәндер тәмам кармак кеби;
Төз түгел куллар, аяклар да — ботак-тармак кеби.

Ялтырый, ялт-йолт киләдер эчкә баткан күзләре,
Кот очар, күрсәң әгәр, төнлә түгел — көндезләре.

Яп-ялангач, нәп-нәзек, ләкин кеше төсле үзе;
Урта бармак буйлыгы бар маңлаенда мөгезе.

Кәкре түгелдер моның бармаклары — бик төз төзен,
Тик килешсез — һәрбере дә ярты аршыннан озын.

                V

Бик озак торгач карашып, күзне күзгә нык терәп,
Эндәшә батыр утынчы: «Сиңа миннән ни кирәк?»

— Бер дә шикләнмә, Җегет, син; мин карак-угъры түгел,
Юл да кисмимен, шулай да мин бигүк тугъры түгел.

Гадәтем: ялгыз кешеләрне кытыклап үтерәм;
Мин әле, күргәч сине, шатланганымнан үкерәм.

Тик кытыкларга яралгандыр минем бармакларым;
Булгалыйдыр көлдереп адәм үтергән чакларым.

Кил әле, син дә бераз бармакларыңны селкет, и
Яшь Җегет! Килче, икәү уйныйк бераз кети-кети.

—  Яхшы, яхшы, сүз дә юктыр, мин карышмый уйныймын.
Тик сине шартымга күнмәссең диеп мин уйлыймын.

—  Нәрсә шартың, сөйлә, и бичара адәмчеккенәм?
Тик тизүк уйныйкчы, зинһар, нәрсә кушсаң да күнәм.

—  Сөйлием шартымны сиңа, яхшы тыңлап тор: әнә
Шунда бар ич бик озын һәм бик юан бер бүрәнә.

Мин дә көч-ярдәм бирермен: әйдә, иптәш, кузгалыйк,
Шул агачны бергә-бергә ушбу арбага салыйк.

Бүрәнәнең бер очында бар әчелгән ярыгы,
Шул җиреннән нык кына син тот, и урман сарыгы!

Бу киңәшкә Шүрәле дә күнде, килмичә кире,
Китте кушкан җиргә, атлап адымын ире-ире;

Куйды  илтеп аузын әчкән бүрәнәгә бармагын,—
Кариэм, күрдеңме инде яшь Җегетнең кармагын!

Суккалыйдыр балта берлән кыстырылган чөйгә бу,
Хәйләсене әкрен-әкрен китерәдер көйгә бу.

Шүрәле тыккан кулын — селкенмидер, кузгалмыйдыр,
Белми инсан хәйләсен — һич балтага күз салмыйдыр.

Суккалый торгач, ахырда чөй чыгып,  бушап китеп,
Шүрәленең бармагы калды кысылды шап итеп.

Сизде эшне Шүрәле дә: кычкыра да бакыра,
Сызлана һәм ярдәменә шүрәлеләр чакыра.

Хәзер инде Шүрәле безнең Җегеткә ялына,
Тәүбә итә эшләреннән, изгелеккә салына:

— Син бераз кызган мине, коткарчы, и адәм генәм;
Мондин ары үзеңә, угълыңа, нәслеңгә тимәм.

Башкалардан да тидермәм, ул  минем дустым диеп,
Аңгар урманда йөрергә мин үзем куштым, диеп.

Бик авырта кулларым, дустым, җибәр, зинһар, җибәр; —
Шүрәлене рәнҗетүдән нәрсә бар сиңа, ни бар?

Тибрәнә дә йолкына, бичара гакълыннан шаша;
Шул арада яшь Җегет өйгә китәргә маташа.

Ат башыннан тоткан ул, бу Шүрәлене белми дә;
Ул моның фөрьядларын асла колакка элми дә.

— И Җегет, һич юк икәндер мәрхәмәт хиссең синең;
Әйтче, зинһар, мәрхәмәтсез! Кем син? Исмең кем синең?

Иртәгә килгәнче дустлар тәндә җаным торса гәр,
Шул фәлән атлы кеше кысты диермен сорсалар.

—  Әйтсәм әйтим, син белеп кал: чын атым Былтыр минем.
Бу Җегет абзаң булыр бу, бик белеп тор син, энем!

Шүрәле фөрьяд итәдер; аудан ычкынмак була
Һәм дә, ычкынгач, Җегеткә бер-бер эш кылмак була.

Кычкыра: «Кысты, харап итте явыз Былтыр мине,
Аһ, үләм бит, бу бәладән кем килеп йолкыр мине?»

Иртәгесен шүрәлеләр бу фәкыйрьне тиргиләр:
—  Син җүләрсең, син котырган, син тилергәнсең, — диләр.

Әйтәләр: «Кычкырма син, тиз яхшылык берлән тыел!
И җүләр! Кысканга былтыр, кычкыралармы быел!?»

 

Гонҗә — ачылып җитмәгән чәчәк.

Садаи хуш — ягымлы   тавыш.
Нам — исем.
Сауләт — батырлык.
Сабрит — сабыр ит.
Кариэм — укучым.
Инсан — кеше.
Фөрьяд — зарланып елау.
Асла — һич тә.
(«Шүрәле». «3 нче дәфтәр»дә (1907) басылган. Ахырында шагыйрь мондый аңлатма бирә:
«Мин бу «Шүрәле» хикәясен Пушкин вә Лермонтовларның шундый авыл җирендә сөйләнгән хыялый хикәяләрне язуына истинадән (таянып) яздым. Өмид юк түгел әле: бара торгач, үз арамыздан маһир рәссамнар чыгып, шүрәленең кәкре борын, озын бармак, мөгезле башларын һәм дә кулы кысылуларын, шул тасвир кыйлынган урманнарны — һәммәсен тәрсим кылып (рәсемгә төшереп) чыгарырлар. Авыл җирендәге хыялый хикәяләрнең һәммәсен язып чыгу файдадан башка бернәрсә дә булмас зан идәрем. Гъ.Т.» Текст «3 нче дәфтәр»дән (1907; 1909) алынган.

(Чыганак: Әсәрләр: 6 томда/Габдулла Тукай. – Академик басма. 1 т.:
шигъри әсәрләр (1904–1908)/ төз., текст., иск. һәм аңл. әзерл.
Р.М.Кадыйров, З.Г.Мөхәммәтшин; кереш сүз авт. Н.Ш.Хисамов, З.З.Рәмиев. –
Казан: Татар. кит. нәшр., 2011. – 407 б.)).  


 

gabdullatukay.ru


Смотрите также



© 2011-
www.mirstiha.ru
Карта сайта, XML.