Алыкул осмонов стихи


Алыкул Осмонов

(1915 – 12.12.1950)

Кыргызский поэт, драматург, переводчик.

Родился в с. Каптал-Арык нынешнего Панфиловского района Киргизской ССР в семье бедняка. Рано лишившись родителей, воспитывался в Пишпекском и Токмакском детдомах. В 1929–1933 гг. учился во Фрунзенском педтехникуме. В 1932–1936 гг. работал в редакциях журнала «Чабуул» и газеты «Ленинчил жаш», а в 1937–1940 гг. – секретарем правления СП Киргизии на общественных началах. В дальнейшем занимался творческой работой.

Писать стихи А. Осмонов начал рано. В 1930 г. в газете «Сабаттуу бол» впереые было опубликовано стихотворение поэта «Красный обоз», а в 1935 г. издан первый поэтический сборник «Таңдагы ырлар» («Утренние стихи»). Два стихотворных сборника издаются в 1937 г.: «Звёздная молодость» и «Чолпонстан». В 1945 г. выпущен в свет сборник «Махабат» («Любовь»), с которого начинается период яркого расцвета творчества А. Осмонова. Лучшие произведения А. Осмонова являются подлинными шедеврами кыргызской поэзии. Это поэмы «Толубай – знаток коней», «Мырза уул», «Кто это», «Мой бедный Карагул» и др.

В 1943–1948 гг. им написан ряд драматических произведений: пьесы «Вторая бригада», «Любовь», «Объездчик Кооман», «Абылкасым Джанболотов», комедия «Надо отправиться в Мерке», либретто оперы «Чолпонбай» и др.

Перу поэта также принадлежат высокохудожественные переводы на кыргызский язык «Евгения Онегина» А. С. Пушкина, «Отелло», «Двенадцатая ночь» У. Шекспира, басен И. Крылова, а перевод «Витязя в тигровой шкуре» Ш. Руставели считается шедевром художественного поэтического перевода на кыргызский язык; она выдержала шесть переизданий. Ряд сборников стихотворений и поэм А. Осмонова издан на русском, эстонском языках.

Много писал и переводил для детей.

В последние годы жизни, будучи тяжело больным, поэт не оставлял пера, создавая наиболее зрелые оптимистичные и светлые произведения, прославляющие жизнь и труд.

Умер в тридцатипятилетнем возрасте, из-за болезни легких, в 1950. В 1967 г. Осмонову посмертно присуждена первая премия Ленинского комсомола республики. В 1986 г. Союзом писателей Кыргызстана учреждена литературная премия им. Алыкула Осмонова. Премия Алыкула Осмонова являлась в республике третьей по значимости премией среди писателей, после Всесоюзной Премии имени Ленина и Государственной Премии имени Токтогула Сатылганова. В целях изучения жизни и творчества поэта в 1994 создан республиканский общественно-литературный фонд.

Член СП СССР с 1938 г.

Награжден орденом «Знак Почета». Имя поэта присвоено СШ № 68 г. Фрунзе, ряду литературных объединений в республике, библиотекам, улицам городов и сел Киргизии.

(По материалам Википедии)

 

Стихи

РЕКА ТЮП

Устал мой конь, роняет пену с губ,
Покрылся потом шелковистый круп.
Я тороплюсь, уж вечер наступает.
Открой мне брод, широкий, вольный Тюп!

На том, далеком, берегу реки
Уже зажглись в колхозе огоньки.
Там Канымкуль живет в отцовском доме –
Моя любовь, предмет моей тоски.

Берегся я, но не сберег души:
Глаза ее уж слишком хороши,
Уж слишком сладки медленные речи…
Теперь пожар попробуй потуши!

Широкий Тюп, мне опоздать – беда:
Уснет она – что делать мне тогда?
Будить – не смею. И старуха тетка
Ко мне так неприветлива всегда.

Любимую люблю я, а она
Всегда со мной спокойна и ровна.
«Люблю» – не скажет, гнать – не прогоняет,
И всё равно меня лишает сна.

Ей кажется, что не при деле я,
Ей несерьезной кажется моя
Домашняя, бумажная работа,
И в этом с ней согласна вся семья.

В колхозники пойду! А почему б
И не пойти? Быть может, стану люб
Хотя бы так и девушке и тётке…
Открой мне брод, широкий, вольный Тюп!
1944 г.
Перевод с киргизского Ильи Фонякова

 

ЖЕНЩИНЕ

Хочу любить и юности вослед
Идти, хмелея, по ступеням лет,
Войти в огонь и вновь, как из вулкана,
Горящим камнем вылететь на свет.

Хочу любить, погибнуть сгоряча,
Любить, слова бесценные шепча,
Любить, твою осиливая силу,
Порой слабея, тая, как свеча.

Когда бы вся небесная вода,
Обрушившись, покрыла города,
Вооружён твоим единым взглядом,
Я перешёл бы море без труда.
1946 г.
Перевод с киргизского Михаила Синельникова

 

СЧАСТЬЕ

Мне казалось, что счастье, дразня,
Убежит среди белого дня,
Как красавица в шелковом платье,
И к себе не подпустит меня.

Если вырвется счастье из рук –
Не вернется в разорванный круг, –
Вслед беглянке простертые руки
Опущу, обессилевши вдруг.

Нет, неправда! Вернулось оно!
Всё возьму я, что жизнью дано.
Есть на свете народ и отчизна –
Значит счастье нам всем суждено.
1945 г.
Перевод с киргизского Веры Звягинцевой

 

1 ЯНВАРЯ 1946

Стыл Иссык-Куль атласно-голубой,
блаженно и едва дышал прибой.
Я был с друзьями днём, а ночью поздней
с грядущим временем. Я был с тобой.

Я настоящее опережал.
Листал любимый том, и он дышал
в моих руках, и дорогие мысли
легко и радостно я продолжал.

И радовались, будто на пиру,
глаза – бумаге и рука – перу.
Я вышел на порог – звезда упала.
Тогда подумал я, что не умру.
1945 г.
Перевод с киргизского Владимира Леоновича

 

ТВОЯ ПОЭМА

«Ты» — это все, с кем я всегда — на «ты»,
Ты — воплощенье чести, прямоты.
Тебе храбрец сокровище доверит,
В хранителе узнав твои черты.

Слова твои правдивы.
В час невзгод
Ты верен клятве.
Ты — святой народ!
И с легкою душой на сохраненье
Тебе джигит свой клад передает.

Нет у меня ни клада, ни коня.
Возьми стихи в подарок от меня.
Они — твои, как и мои…
Поэму
Ты сбереги до завтрашнего дня.
8 декабря 1945 г., Койсары,
Перевод И. Селъвинского

 

ПАМЯТНИК

Кургана нет — запомнят ли меня
И где мой след? Так вспомнят ли меня?!
Я отплыву однажды на закате
Моей судьбой назначенного дня.

Да, немота могильная темна,
Но пусть чуть-чуть расступится она,
И высота моя для посвященных
Взойдет, и углубится глубина.

Пусть ложе — из песка, и слеп туман —
Словам достойным выход будет дан.
Надгробье расколю одним ударом
И рысью понесусь, как буудан.
1949
Перевод М. Синельникова

 

Я — КОРАБЛЬ

Я — торопливый тот корабль, который, бросив дом,
Прошел сквозь бурю и волны не зачерпнул бортом,
И слишком рано в порт пришел, и — море за спиной.
Стою на этом берегу, а молодость — на том.

Я — торопливый тот орел, я — беркут быстрый тот,
Что слишком рано, на заре, закончил перелет.
Осталась молодость навек в затерянном краю
Отвесных скал, зеленых гор, обветренных высот.

Совсем не думал я о том, что молодость прошла,
Простился, словно бы за ней еще одна была,
Оставил, бедную, в слезах, ее не приласкал
И не погладил в черный час высокого чела.

Когда мы были вместе с ней, мы были хороши,
От старости не уберечь ни плоти, ни души,
Но молодость моя живет, играя, веселясь,
Там, посреди орлиных гор, в заоблачной глуши.
17 октября 1948 г. Чолпон-Ата,
Перевод М. Синельникова

 

Я КОРАБЛЬ

Я корабль, но рано мой окончен путь,
И у пристани стою, скрипя чуть-чуть.
Взгляд стремится через море, в край родной,
Где я бегал босоногий, молодой.

Гордой птицею парил я среди скал,
На чужих, пустынных склонах корм искал.
И жила, слегка обиду затая,
Среди гор высоких, молодость моя.

Не ценил я, золотые те года,
Думал, молодость со мною навсегда.
Причинял немало боли ей и слез,
Не жалел и не ласкал ее всерьез.

Так немного нам дано на склоне лет,
И не часто дней хороших греет свет.
Но душою, среди гор, как прежде я,
Где смеясь, порхает молодость моя.

 

ГРУНЕ САВЕЛЬЕВНЕ
(воспитательнице в детдоме)

Сладкий кусок ты для меня, всё берегла,
Столько любви, словно родне, ты мне дала.
– Слабенький он – молвила ты, – как бы, помочь…
И не спала, сидя со мной, долгую ночь.

Я был тогда в творчестве весь, правя стихи,
Словно отец, рад был я им – детям своим.
Тяжко вздохнув, думала ты – Что ж его ждёт,
Краткий свой путь, как без меня, перенесёт…

Март и апрель быстро прошли – май у дверей,
В небе слышны крики гусей, клич журавлей.
Срок подошёл и настаёт время разлук,
И у ворот лёгких копыт слышится стук.

– Счастья тебе, – шепчешь, обняв, крепко меня,
Смотришь, как я, словно джигит, сел на коня.
Взгляд опустив, руки мои гладишь рукой,
И полились слёзы твои, горькой рекой.

Я далеко, и без тебя жить научусь,
Ты не придёшь, вряд ли и я, снова вернусь,
Слёзы твои, в сердце моём, будут всегда,
Слёз от родных, с детства не знал, я – никогда.

 

ДЕВИЧИЙ ВЗГЛЯД

Не устрашит меня тигриный грозный вид,
И сила мускулов его не устрашит.
Но, как ребёнок, обжигаюсь я, подчас,
Попав в насмешливый прицел любимых глаз.
И весь в сомнениях, теряю я покой –
Осознаёшь ли ты, что властна надо мной?
9/XI 1946, Чолпон-Ата.

 

ВЕЧЕРНЕЕ ОЗЕРО

Берегом я, молча, иду, плещет вода,
Не надоест озера шум мне, никогда.
Розовым стал, к вечеру, твой дивный наряд,
Краски свои, молча тебе, дарит закат.

Но, отчего, душу томит светлая грусть,
Смелым мечтам, играм шальным, я отдаюсь.
И покраснел, словно смутясь, озера лик,
Алой зари яркость, забрав, вспыхнул на миг.

Буду к тебе тысячу раз, я, приходить,
И о любви буду опять, я, говорить.
Буду вдали, шум твоих волн, вновь, представлять,
Песням моим будешь дарить, ты благодать.

 

ВЕЧЕРНЕЕ ОЗЕРО
(2-ой вариант)

Иду вдоль озера, прибоя слышу плеск,
Хоть в сотый раз бросаю взгляд – не надоест.
Я помню, к вечеру стал алым твой наряд,
Украло озеро багрянец твой, закат…

И я готов, с тобою смелым, щедрым быть,
И жар души и чувства страстные дарить.
И словно девушка, смутилось ты, на миг,
Закатным пламенем опять объят твой лик.

Им любоваться бесконечно я готов,
И о любви поведать музыкою слов.
И ощущать, как благодатною волной,
Звучит в стихах моих прекрасный образ твой…

 

САМ О СЕБЕ

Слушая звуки, сам над собою, молча, стою,
Мучает кашель, не прекращаясь, тихо горю.
И обессилив от испытаний тяжкого дня,
– Ах, горемыка, – сам себе с болью, я, говорю…
Через окошко, в дом проникает слабенький свет,
Вижу бессильный и исхудавший, свой силуэт.
Юноша резвый стал постепенно, еле живым,
Недуг коварный, неизлечимый, борется с ним.
Он засыпает, не отрываю взгляд от лица,
Вижу иссохший и обречённый лик мертвеца.
Пульс его нитью, тонкой, бескровной, еле стучит,
И угасает жизни светильник в долгой ночи.
Смерть подоспела, взор мой увидеть, это спешит,
Вытянув ноги, с хмурой усмешкой, кто-то лежит.
Был предначертан путь изначально, этот, тебе –
Будешь джигитом, если «спасибо» – скажешь судьбе.
Мудрый поймёт всё, ну, а невеже – что говорить,
Юность тщеславна, но ничего ей не изменить.
– Ах, ты бедняга, нравом открытый, щедрый душой,
Жизнь не ласкала, только поэт ты, был неплохой.
Век пролетает, я наблюдаю – помнят, иль нет,
В дымке далёкой, вижу, маячит мой силуэт.
И окружён он множеством разных, лиц молодых,
И за бессмертье бьются упрямо, души живых.

 

БЕЛАЯ БЕРЕЗА

Ты прекрасна юностью и силой,
Хорошеешь с каждою весною.
Ты, береза, век была мне милой –
Ты, береза, выросла со мною.

Каждую весну ты вся в кудряшках,
Вьется в ветках небо голубое.
Мы с тобою с детства как двойняшки.
Мы, береза, выросли с тобою!

Посмотри, как друг твой стал серьезен,
Только ты переросла ограду…
Возврати мне молодость, береза!
Мне другого ничего не надо!

Ты займи мне свежести у веток!
Ты ж еще осталась молодою!
Не остался б дар твой без ответа:
Стал бы я твоей живой водою!

 

* * *

Я пришел, а тебя, ненаглядная, нет.
Для меня ты луна, мирный льющая свет.
Что же делать, печалиться я не привык,
Разве мало на свете случается бед!

Я пришел. Что же ты не пришла, не пришла?!
Для чего мое сердце костром разожгла?
Ох, тернисты, извилисты к счастью пути, –
Ты б извилины жизни исправить могла.

Столько писем писала! Неужто их сжечь?
В них велась о любви, о свидании речь.
То взлетает, то падает наземь любовь,
Но частицы упавшие надо беречь!

Ладно, я подожду, обуздаю мечты,
Ведь и летом цветут, как весною, цветы.
Поважнее любовных бывают дела:
Знаю, на посевную уехала ты.

Знаю – надо, родная. Трудись веселей,
Землю пусть бороздят лемеха средь полей.
Пусть, питаясь тем хлебом, что сеешь сейчас.
Где-то вырастет парень меня поумней.

 

КИРГИЗСКИЕ ГОРЫ

Гора с горой сошлись, гора с горой срослись,
Гора из-за горы уходит вдаль и ввысь.
Ни дать ни взять – бредет верблюдов караван.
Неровной чередой хребты их поднялись.

Косые гребни скал безмерно высоки,
Вершины их – точь-в-точь алмазные клинки.
Сгрудились в тесноте обломки пирамид.
Оскалившись, торчат гигантские клыки.

Не сходят никогда с крутых вершин снега.
На солнце ледники блестят, как жемчуга.
Вдоль каменной гряды орел не пролетит,
Осилить этот путь способна лишь пурга.

Здесь, наверху, зима свой первый ткет ковер.
Здесь, наверху, весны рождается задор.
Еще погружены долины в темноту,
А серебро луны скользит по гребням гор.

Понятно, что и ночь здесь раньше настает.
Когда в долине мрак, в горах уже восход.
В часы, когда еще не пробудился мир,
Уже на гребнях гор от солнца рдеет лед.
1946.
Перевод Веры Потаповой

 

БОЗ-БАЛА
(молодой паренек)

Мой ласковый мальчоночка,
Мой боз-бала,
С другою бродит до ночи
Вдоль нашего села.
Ой, боз-бала!
Ой, боз-бала!
В саду колхозном
Тебя ждала.
Ты ловко косишь
И лихо ждешь.
Зачем же эти косы
Своими не зовешь?

Веселый мой мальчоночка,
Мой боз-бала,
Я маюсь, точно лодочка
Без весла,
Ой, боз-бала!
Ой, боз-бала!
Я возле речки
Тебя ждала.
Журчала речка звонкая –
Тебя звала.
Но ты прошел сторонкою
Сказал: «Не жди – дела».

Чего же ты куражишься,
Мой боз-бала?
Уж я ли не красивая?
Уж я ли не мила?
Ой, боз-бала!
Ой, боз-бала!
Я возле виноградника
Тебя ждала.
Но ты, моя отрада,
Прошел к полям.
Сказал мне: «Встреч не надо,
Пока не кончим план».

Не прогадай, мальчоночка,
Мой боз-бала.
Недаром ходят парни
За мною вновь села.
Ой, боз-бала!
Ой, боз-бала!
Взгляни, с какою пышностью
Округа расцвела.
Пойдем же, мой молоденький,
С тобой вдвоем
Цветущим виноградником,
Что родной зовет!

 

РОДНОЙ ЯЗЫК

Родному языку любовь научит.
Родной язык вовеки не наскучит.
С младенчества меня учила мать
Родную речь любить и понимать.

Язык народа моего чудесен,
В нем отзвук слышу колыбельных песен.
И кажется, едва увидя свет,
Я лепетал: «Ата, апа, ат, эт…»

Мне страсть к труду, презренье к празднословью
Отец внушал, с великою любовью
Родному языку меня уча.
Я ощущал тепло его плеча.

Я петь привык на языке киргизском,
Любимом с детства, с колыбели близком.
Народов братских языки любя,
Родной язык, забуду ли тебя?
1948
Перевoд Веры Потаповой.

 

* * *

Светла и прозрачна вода,
И воздух наполнен прохладой.
Где б ни был, спешу я сюда,
Мне большего счастья не надо.

Уставший в дороге большой,
Губами к траве прикасаюсь
И вновь молодею душой,
И сил про запас набираюсь.

Радушны друзья и родня,
Приветливы рукопожатья.
И поит кумысом меня
Красавица в шелковом платье.

Гляжу, как в туманной дали
Мерцают снега Ала-Тоо.
И верю, что нету земли
Прекрасней родного джайлоо.

 

СИЛА МАТЕРИ

Мать говорит: «Нет вестей… Ветер ненастья крут..
Четыре года прошли – письма всё не идут.
Не зная, где мой сынок, где жеребёнок мой,
Как-то летом я сидела, сушила курут.

Выгнулась вдруг земля, двинулась гор круговерть
И покачнула двор, дрогнув, земная твердь.
Что же это кругом? Что предвещает гром?
Вижу: идёт мой сын, сын, одолевший смерть…

Это ведь Сила его поле согнула в дугу,
Плачу от радости я, слёз я унять не могу…»
Нет, это – сила твоя! Мама, сила твоя
Землю встряхнула, хребет переломила врагу!
Перевёл Михаил Синельников

 

* * *

– Все гибнет, меняется все, – говорят.
А что если я, не меняясь заранее,
Возьму и отправлюсь отсюда в Ак-Су,
Как только настанет пора угасанья.

Возьму и отправлюсь отсюда в Ак-Су.
И тысячу лет не приеду ни разу,
И стану есть желтые дыни, как мед.
Скажите на милость, кому я обязан?

Возьму и отправлюсь отсюда в Токмак.
И тысячу лет не приеду ни разу
Отправлюсь и буду там есть виноград.
Скажите на милость, кому я обязан?

Возьму и отправлюсь отсюда в Нарын.
И тысячу лет не приеду ни разу.
И буду там пить я кумыс и айран.
Скажите на милость, кому я обязан?

 

РОДИНА

Снег, Мороз жестокий. Крутит ветер тьму.
Потеплей оденься, родина моя!
Я пойду с тобою в бурю, в холод, я
И мороз, и вьюгу на себя приму.

Мрак вокруг сгустился, неприглядна ночь
Берегись засады, родина моя!
И врагов удары встречу грудью я
На себя приму их, чтоб тебе помочь.

Вот и нет морозов, вот и нет снегов!
Все вокруг яснеет, родина моя!
Ты сильна, свободна, весела – и я
За твою твердыню умереть готов.

 

ОТЧИЗНА

Оденься теплее — подъем впереди,
И силится вьюга с дороги столкнуть.
Дай холод приму на себя, подожди,
Отчизна моя, дай разведаю путь!

Как ночи страшны и суровы… Гляди,
Заблудится конь. Только шаг до беды,
Дай муки приму на себя, подожди,
Отчизна моя, дай разведать следы!

Развеет весна этот холод и тьму,
И тучи разгонит над высью твоей.
О, дай на себя все болезни приму,
Отчизна моя, только ты не болей!
1948.
Перевод Михаила Синельникова.

 

ПАМЯТЬ ОБО МНЕ

Постелят мне камень, накроют песком,
Но, если строка моя вспыхнет хоть в ком,
Могильные плиты я сброшу с себя
И в росной степи проскачу рысаком!
1945

 

ПОЛИВЩИК

Поливщик поле поливает.
Вода металлом отливает.
А ненаглядная хозяйка
Пришла. Садится. Отдыхает.

Он едет на конях горячих,
На скакунах, а не на клячах.
А расторопная хозяйка
Румяный вынула калачик.

Обширна вешняя запашка.
Потна поливщика рубашка.
Заботлива его хозяйка:
Полна бараньим жиром чашка.

Поливщик трудится недаром,
Вода бежит в кипенье яром.
Но терпеливая хозяйка
Всё ждет с кипящим самоваром.

Вот наконец туман поднялся.
Вот наконец и муж примчался.
Не зря ждала его хозяйка,
К устам губами он прижался.

 

ИССЫК-КУЛЬ

Иссык-Куль, я тобою любуюсь всегда.
Песнь моя, будь прозрачна, как эта вода…
Свет зари, что встает, Иссык-Куль, над тобою
Как меня утешал он в былые года!

Иссык-Куль, я всю жизнь тебя слушать готов.
Ты вдохнул в мои песни прохладу ветров,
Ты прекрасен, когда белизною сверкают,
Бурно пенятся гребни тяжелых валов.

Иссык-Куль, пока жив ты, и я не умру.
Я люблю твоих бурь благодатных игру,
Я судьбу свою благословляю за щедрость,
Что дано мне писать возле волн на ветру.

Мое озеро, пенясь, грози облакам,
Улыбайся зарей ослепительной нам,
А бездарных поэтов, слагающих вирши
Вроде этих, хлещи ты волной по щекам!

 

МАЛЯР

Пришел маляр и наш покрасил дом,
И словно солнце поселилось в нем.
Вот этот человек в спецовке старой,
Он радость нам принес своим трудом.

В ненастье дом сияет, как дворец,
Сын улыбается, поет отец.
Вот этот человек в спецовке грязной,
Он – с чистым сердцем – светлых дел творец.

Веселье в доме, всюду звонкий смех,
Как будто праздник, торжество у всех,
В труде есть благородство,- благороден
С простою речью этот человек.

Он поздно лег и на рассвете встал
Прекрасен труд, велик он или мал
Но почему ж отец мой, век кочуя,
Такого в жизни мастерства не знал?

 

ДЖЕНИШБЕК

Поэма

Родной Иссык-Куль, то спокойный, то гневный
Мой лучший товарищ, мой друг задушевный.
Охваченный горечи черным огнем,
Опору для жизни я чувствовал в нем.

Со мной Иссык-Куль навсегда неразлучен:
Понятен он мне, если хмурится тучей,
А если ласкается к берегу он,
Как я, он, мне кажется, нежно влюблен…

Дает Иссык-Куль наш свободу волнам,
Те мчатся подобно лихим скакунам.
Светясь изнутри, разгоняет он тьму –
Огни пароходов плывут по нему…

Привольно живут в Иссык-кульском краю:
Джигитам своих дочерей отдают.
Сегодня встречает народ сыновей,
Что были в разлуке с отчизной своей.

Вот якорь бросает большой пароход:
Как взнузданный конь, он все рвется вперед,
И сразу наполнена пристань людьми:
– О мой верблюжонок! Отца обними!

Шум встреч затихает. Расходятся в горы –
Который пешком, на повозке который.
Как мчится ручей к Иссык-Кулю весной,
Так сын возвращается в дом свой родной…

И пристань пустеет. Стоит над водой
Один только старец с седой бородой…
Как будто летел легендарный скакун,
И ногу поранил себе наскоку…

Кто он – вам расскажут его земляки.
Минбаем зовут старика. От тоски
По сыну он ходит с другими сюда:
Зовет его даль и пугает вода.

Был сын у Минбая джигит и храбрец.
Недаром назвал при рожденье отец
Его Дженишбеком. Всегда побеждать
Он должен был в жизни и горя не знать.

Но что-то не едет на родину сын –
Минбай возвращается в горы один,
С тяжелою думой, с надеждой в груди,
Что все-таки встреча еще впереди…

Идет посмотреть, не приехал ли сын,
И мать Дженишбека. Тяжелый кувшин
С кумысом несет, но чужих сыновей
Она угощает из чаши своей.

Иной раз бывает, что ветер и ночь
На пристани видят Минбаеву дочь:
Любимого брата встречает сестра
И в черные волны глядит до утра…

Но всех безутешней несчастный отец.
Измучился он ожиданьем вконец,
Все ждет, хоть уж пристань пуста и темна –
Лишь плещется тяжко о берег волна…

«О жизнь! Ты ведь щедрой к Минбаю была!
Ты в дар ему сына – джигита дала.
Что ж мечется сердце в груди старика,
Как мечется конь, потеряв седока?

О жизнь! Ты нам даришь любовь и семью,
Но разве не ценим мы ласку твою?
Так что ж ты утешить отца не могла,
И словно орел он, лишенный крыла?»

Так думал старик, вновь оставшись один, –
Ему все мерещится маленьким сын…
– О боже, – вздыхает Минбай в забытьи,
– Как помыслы трудно постигнуть твои!

Но время ему возвращаться домой.
Пред ним его путь, завороженный тьмой…
Махая камчою, он едет во тьму,
Боясь, что надежда изменит ему…

Но нет, он не может вернуться в свой дом,
Где все ожидают их с сыном вдвоем…
Он с другом старинным не виделся век,
Он едет туда, где живет Курманбек.

Живет Курманбек уже семьдесят лет –
Но крепче мужчины в окрестности нет.
Так руку при встрече он жмет, что джигит
– Силач – с удивленьем вдогонку глядит…

С поклоном вошел к Курманбеку Минбай.
Садятся друзья, разыскали насвай
И друга опять упрекнул Курманбек,
За то, что в тоске тот проводит свой век.

«Как ты слабоволен! По правде сказать
Привык ты себя беспрерывно терзать!
Пристало ль джигиту унылым ходить.
О горе своем все твердить да твердить?!

Коль жив Дженишбек – он вернется к отцу!
Погиб – все равно тебе ныть не к лицу!
Героя с тобою оплачет страна –
Нас всех обездолила эта война.

Я сам проводил шестерых сыновей,
Но мир не печалил печалью своей!..
Ведь только двоих я увидел в живых,
Но слез ты ни разу не видел моих!

Ты сразу не слышал, признайся, Минбай,
Что я говорил: эх, мол, что за судьба!..
Смотри-ка, восьмой мне десяток идет,
А младшему сыну исполнился год!..

И может, по зову родимой страны
И этот уйдет по дорогам войны.
Что ж делать, раз этого требует честь
– Не только семья – у нас Родина есть!»

Минбай подошел, и под полог взглянул,
А мальчик ручонки к нему протянул…
Волнуясь, воскликнул Минбай: «Курманбек!
Пусть будет твой сын, как и мой Дженишбек!

Рука его в битвах да будет легка!
Пусть стар я – дорога сынов далека.
Сейчас ровно год с окончанья войны
Девятое мая – рожденье страны!»

И старый Минбай снова сел на коня,
И к пристани едет. Там, тайну храня
Гудит Иссык-Куль и встает, разъярен,
И волны со всех набегают сторон…

Да, сын Дженишбек был джигит и храбрец,
Он пал, как герой, как отважный боец.
Не знает отец, что глубок его сон –
Что сын под Варшавою пулей сражен…

Он умер во имя Победы, и вот
Шумит Иссык-Куль и, волнуясь, встает!
Посмертную славу поет он бойцу,
Последний привет он приносит отцу…

И катятся волны под грохот суровый –
Несут они сына последнее слово,
Не слышит Минбай, и стоит он один –
Надеется все, не вернется ли сын?

Отец, не дождешься ты этого дня…
Ты к пристани гонишь напрасно коня!
Но радостный голос сыновний дойдет
Девятого мая к тебе – каждый год!

Шумит Иссык-Куль… Он поет о тебе –
О воле, о мощи, о славной судьбе…
Светясь изнутри, разгоняет он тьму,
Огни пароходов плывут по нему…

Похожее

kmborboru.su

Алыкул Осмонов | Лингвистика и мировая поэзия

Алыку́л Осмонов (кирг. Алыкул Осмонов; 21 марта 1915, село Каптал-Арык, Панфиловский район, Чуйская область,Киргизия — 12 декабря 1950, Фрунзе, Киргизская ССР) — киргизский поэт, драматург, переводчик.

Рано лишившись родителей, воспитывался в детдомах. В 1933 окончил педагогический техникум во Фрунзе, работал журналистом. До 1936 работал в редакциях журнала «Чабуул», газеты «Ленинчил Жаш». Печатался с 1930. В 1935 опубликовал первый сборник стихов «Песни рассвета».

Автор сборников «Звёздная молодость», «Чолпонстан» (оба — 1937), «Любовь» (1945), «Новые песни» (1949) и др. Много писал и переводил для детей.

Работал в области драматургии: пьесы «Объездчик Кооман» (1947), «Абулкасым Джанболотов» (1948), драматическая комедия «Надо отправляться в Мерке» (1949) и др.

Поэма «Витязь в тигровой шкуре» Шоты Руставели в переводе Осмонова выдержала шесть переизданий. Перевёл произведения Пушкина, Лермонтова, Крылова и др. Награждён орденом «Знак Почёта».

Умер в тридцатипятилетнем возрасте, из-за туберкулёза легких, в 1950. Осмонову посмертно присуждена первая премия Ленинского комсомола республики. Союзом писателей Кыргызстана учреждена литературная премия им. Алыкула Осмонова. Премия Алыкула Осмонова являлась в Киргизии третьей по значимости премией среди писателей, после Всесоюзной Премии имени Ленина и Киргизской Государственной Премии имени Токтогула Сатылганова. В целях изучения жизни и творчества поэта в 1994 создан республиканский общественно-литературный фонд.

Алыкул Осмонов в культуре

18 марта 2012 года на широкие экраны вышел полнометражный фильм «Мезгил жана Алыкул» журналиста Айдай Чотуевой (ученица Эрнеста Абдыжапарова), которая была режиссёром и сценаристом картины.

Сценарий основан на книгах Памирбека Казыбаева «Мезгил жана Алыкул», Кенеша Жусупова «Сапар».

Ранее автором был снят короткометражный фильм «Суйуу жана Алыкул», в котором рассказывается о любви известного поэта.

Съемки производились в Сокулуке, селах Кашка-Суу, Чокморов и на Иссык-Куле. В основе фильма — события, разворачивающиеся в жизни акына с 30-х до 50-х годов прошлого столетия.

«Мы показали первую любовь Алыкула Осмонова, то, как рождалось его творчество», — комментирует автор картины.

Роль Осмонова сыграл актёр театра «Учур» Чынгыз Мамаев. Он ранее также исполнял роль поэта в спектакле. Айдай Жигиталиеву, первую любовь Осмнова сыграла актриса Назира Бердигулова, супругу поэта — Зейнеп — сыграла Гулнур Асанова.

В 2011 г. Жыпар Исабаева написала повесть «Алыкулду сүйгөн кыз» (на кыргызском языке) о о трепетной любви к поэту Жамийлы Сулаймановой, где описывается знакомство и отношения Алыкула Осмонова и главной героини повести.

Автор повести сообщает, что ей удалось связаться с героиней повести Жамийлой Сулаймановой, и часть материала повести основана на её воспоминаниях.

Памирбек Казыбаев создал в 2000 г. общественное объединение «Алыкул үй-борбору», для дальнейшего изучения и распространения творчества поэта.

Память об Осмонове

  • Национальная библиотека Кыргызской Республики имени Алыкула Осмонова.
  • Союзом писателей Кыргызстана учреждена литературная премия им. Алыкула Осмонова.
  • На территорииКиргизии введена в обращение банкнота номиналом 200 сомов с изображением Алыкула Осмонова.
  • Музей Алыкула Осмонова в селеКаптал-Арык.
  • Дом-музей Алыкула Осмонова вБишкеке.
  • Памятник передНациональной библиотекой Кыргызской Республики.
  • Памятник в селеКаптал-Арык.
  • НаАла-Арчинском кладбище в Бишкеке на могиле Осмонова установлен памятник-бюст.
  • Именем поэта названа улица вБишкеке.
  • Школа-гимназия № 68Бишкека имени А. Осмонова.
  • Средняя школа имени А. Осмонова в селе Каптал-Арык.

https://ru.wikipedia.org/wiki/Осмонов,_Алыкул

wpoet.ru

Алыкул Осмоновдун ырлары толукталды

Алыкул Осмоновдун блогубуздагы баракчасы төмөндөгү дагы 45 ыры менен толукталды:

МЕН АЙЫЛГА КЕЛГЕНДЕ

Айылда күндөр узак, күндөр узак,
Негедир зериктирет мезгил өтпөй,
Себеби, дем алуу кез… бекерчилик,
Бирок да турмуш кызык көңүл чөкпөй.

Аткан таң, баткан күнү билинбеген
Кандайча Фрунзеде күндөр күлүк?!
Ойлосом: он саатча сезбептирмин,
Окууда он жыл окуп, он жыл жүрүп.
10/XI. 1946, Чолпон-Ата.

 

КЕЧИРЕГӨР

Окуу – намыс, окуу – көркү адамдын,
Окуу баркы окумуштуу замандын.
Он жылдыкты эң жакшыга, бүтүрүп,
Олжосуна «Алтын медаль» алгандын, –
Оюн коюп, кече жасап урматтап,
Бий бийлеген жыйынына барбадым,
Колун кысуу милдет эле кантейин,
Кечирегөр, кечирегөр каралдым.
10/XI 1946, Чолпон-Ата.

 

АЙЧҮРӨКТҮН АКШУМКАР

Арпанын кара тоосунда
Акшумкар жаткан уя бар,
Бар экени чын экен
Барып көрдүм бир сапар.

Семетей кушун качырып,
Айчүрөк кармап алган дейт.
Ошол шумкар бул күнгө
Өлбөс болуп калган дейт.

Элдин сөзү чын экен,
Акшумкардай замана
Аппак канат самолёт
Айланып жүрөт асманда.

Аны айдаган ким десең
Айчүрөктүн балдары.
Самолёт биздин акшумкар,
Социализм заманы.
12/XI 1946, Чолпон-Ата.

 

КӨЛ АТА

Айланайын, көлүм ай,
Асмандай көп-көк өңүң ай.
Жайытың ай, түзүң ай,
Жайлооң ай, түрүң ай!

Шамалың ай, желиң ай,
Шайыр өскөн элиң ай,
Тоолоруң ай, жакаң ай,
Жайкалган жашыл жериң ай.

Толкунуң ай, шарың ай,
Толкунду тоскон жарың ай.
Токоюң, ай, талың ай,
Толуп турган чагың ай!

Эгиниң ай, малың ай,
Алмалуу калың багың ай,
Тарууң ай, майың, ай,
Кашка булак сайың ай.

Колхозуң ай, фермаң ай,
Кыштагың ай, айлың ай!
Эмгекке алган энчиң ай,
Совхозуңдун байын ай!

Айланайын, көл ата ай,
Өрүктөй гүлдөп өн, ата, ай,
Жыргалыңды көр, ата ай,
Кууралыңды көм ата ай.
12/XI 1946, Чолпон-Ата.

 

БААТЫР ЭНЕ

Күн болбосо Жер да болбос, Ай болбос,
Ай болбосо турмуш көркү шай болбос.
Июль түнү бешик жасап өрүктөн,
Баатыр эне жылдыз тууган айга окшош.

Көл болбосо, жел да болбос, жер оңбос
Жер болбосо жемиш болбос, эл болбос,
Күз болгондо: арча бешик жасаткан,
Баатыр эне өмүр берген жерге окшош.

Биздин заман – баатырлардын заманы.
Баатыр эмет эне берген маманы,
Оңой эмес ойдогудай өстүрмөк,
Он бир бала – он бир баатыр кабланды.

Чакыр эне, балдарыңды, көрөйүн,
Мен да балаң, мен эмесмин өгөйүң.
Чын энелик эрдигиңе багынып
Келчи энеке маңдайыңан өбөйүн.
13/XI 1946, Чолпон-Ата.

 

КҮЙГӨН

Эжеңизге келгеним,
Ал менин
Сизди көрсөм дегеним,
Окууң канча дегеним,
Ал менин
Жашыңды билсем дегеним.

Жигиттен жигит иргейсиң,
Жылмая карап күлбөйсүң,
Ферманын кызы Күкүшжан,
Сен менин
Күйгөнүмдү билбейсиң.

Чачыңды сылап көргөнүм:
Ал менин –
Акылың бар дегеним,
Топчуңду кармап көргөнүм,
Ал менин –
Жүрөгүң асыл дегеним.

Ак, кызыл алма бергеним:
Ал менин –
Сүйсөң да сүйгүн дегеним.
Тор атка минип желгеним:
Ал менин –
Той жасаймын дегеним.

Уландан, улан иргейсиң,
Уяла карап күлбөйсүң,
Ударник кызы Күкүшжан
Сен менин
Убалымды билбейсиң.

Баладан бала иргейсиң,
Кашкая карап күлбөйсүң,
Койчунун кызы Күкүшжан
Сен менин
Күйгөнүмдү билбейсиң.
14/XI 1946, Чолпон-Ата.

 

АЙ, ЖАМИЙЛА, ЖАМИЙЛА

Миң центнерчил Жамийла,
Ааламды бузган дайныңа,
Кусадар болуп өзүңдү
Күндө көрөм деп жүрүп,
Камчым калды айлыңда.
Алып бер үйгө кетейин,
Ай, Жамийла,
Нур Жамийла
Жамийла!

Бир гектарчыл Жамийла,
Бүткүл эл билген дайныңа,
Ынтызар болуп жүзүңдү
Күндө көрөм деп жүрүп,
Күрмөм калды айлыңда.
Алып бер үйгө кетейин,
Ай, Жамийла,
Нур Жамийла
Жамийла!

Атактуу кыз Жамийла,
Биздин эл билген дайныңа,
Ашык болуп өзүңдү,
Күндө көрөм деп жүрүп,
Калп эле таштап камчымды,
Калп эле таштап күрмөмдү,
Эми өзүм калдым айлыңда
Алып бербе катып кой,
Ай, Жамийла,
Нур Жамийла
Жамийла!
14/XI 1946, Чолпон-Ата.

 

ЖЕҢИШ ЫРЫ

Башка күндөн майрамы көп ушул ай,
Баарыбызга бакыт ачкан сулуу май.
Тоодой токсон Тогузунчу май күнү
Жүрөгүмдөн жаратылган уулумдай.

Жеңиш күнгө салтанат!
Жеңгендерге салтанат!
Жеңгендердин атасы –
Сталинге салтанат!

Башка күндөн күлкүсү көп ушул май,
Баарыбызга өмүр берген улуу ай,
Жердей жети,
Тогузунчу май күнү –
Мага кымбат аба менен суумдай.

Жеңиш күнгө салтанат!
Жеңгендерге салтанат!
Жеңгендердин атасы –
Сталинге салтанат!

Башка күндөн гүлдөрү көп ушул май,
Баарыбызга жыргал берген улуу ай.
Күндөй сексен
Тогузунчу май күнү –
Мага кымбат, мүлдө ааламдын күнүндөй.

Жеңиш күнгө салтанат!
Жеңгендерге салтанат!
Жеңгендердин атасы –
Сталинге салтанат!
15/XI 1946, Чолпон-Ата.

 

БЕКБЕКЕЙ

Түнөргөн айсыз түн экен эй!
Түгөнгөн ууру күнү экен эй!
Карарган айсыз түн экен, эй!
Кан жуткан бөрү күнү экен, эй!
Малыбыз колхоз малы экен, эй!
Мал баккан элдин жаны экен, эй!
Бул малдын ээси ким экен,эй!
Бекбекей айткан биз экен, эй!
Бөрү келсе уштайбыз, эй!
Бөйрөгүн жара муштайбыз, эй!
Ууру келсе уштайбыз, эй!
Ууртун айра муштайбыз, эй!
Адырдан ашса табабыз, эй!
Алганын сууруп алабыз, эй!
19/XI 1946.

 

ЖЕТИМ КОЗУ

Жетим козу, жетим козу,
Сөз сурайын токточу:
Кайда барасың?
– Отунга.
– Отунду не кыласың?
– Камыр жууруп нан кылам.
– Нанды не кыласың?
– Мейман болуп кетсин деп,
Үйүмө сотту чакырам.
– Сотту чакырып не кыласың?
– Атам менен энемди
Союп жеген беренди –
Соттобогон немени
Уят кылып кызартам.
1946.

 

ӨМҮРГӨ

Шамал айдап көлдүн киргил көбүгүн,
Кашка суудай мөлт дей түшкөн өмүрүм,
Жыл айланып, өткөн сайын жаштык күн
Улам сулуу, улам ысык көрүндүң.

Мива бактай жемишимен күбүлбөй
Өстүм дуулап, эртеңкимен түңүлбөй,
Ай балалык, асыл нерсе экен го
Учкан куунун канатынын күчүндөй.

Кеттим алыс, кеңдигимен кемибей,
Кери тарткан кербестикке жеңилбей,
Ай балалык, жыргал нерсе экен го
Карлыгачтын канатынын желиндей.

Жарым саат, кабак чытып кайгырбай,
Арамдыкка абийиримди алдырбай,
Өмүр деген – сергек нерсе экен го
Жаздын күнү тып-тып тамган жамгырдай.

Күлдүм ачык, бир да жерди карабай,
Досторума кылдай кастык санабай,
Өмүр деген – дайым жапжаш нерсе экен
Улам жаңы жаратылган баладай.

Билсин бизди, жаш муундар мактасын,
Эскиртпесин эстеринде сактасын,
Алдыбызда өмүр турат түгөнгүс
Артыбызда өлбөй турган эл калсын.
20/XI 1946, Чолпон-Ата.

 

АТА ЖУРТУМ

Ата Журтум, тууган элим, Мекеним,
Жан кубатым, сүйгөн жерим секетим.
Тоо-ташыңдын, турпагыңдын, сууңдун
Мен көрбөдүм пайдасы жок бекерин.

Тууган жерим ата журтум – бир боорум,
Мен өзүңдүн гүл багыңда төрөлдүм.
Заманыңдын мен ырыстуу акыны,
Дарбыз, коон, жүзүмү бар корооңдун.

Сүйөм сени, сүйгөндүгүм сүттөн ак,
Сени сүйгөн тагдырыма рахмат.
Өлгөндө да сенин таттуу жытыңды,
Жаткым келет көкүрөккө кучактап.

Мендеги өмүр, меники эмес сеники,
Менин ырым, сеники эмес, элдики,
Ар бир демим, ар бир соккон секунтум –
Өзүңдүкү, алар эмес желдики.
21/XI 1946, Чолпон-Ата.

 

ЖОГОТТУМ

Кең Фрунзе шаарынан
Балыкчыга келатсам,
Он беш тоонун орду жок.

Кең Фрунзе шаарынан
Тянь-Шанга баратсам,
Отуз тоонун орду жок.

Айткылачы жолдоштор,
Ачык айткан сөз калппы?
Тоо жоготтум ким тапты?

Түшүрбөдүм колумдан,
Алдырбадым жолумдан,
Уурдатпадым жанымдан,
Жулдурбадым жонумдан.

Ошол тоонун ордунда,
Орто-Токой көлү бар,
Кардуу Боом ичинен,
Жол жыргалын көрүп ал.

Күм-жам кылып майдалап,
Түзгө айлантты биздин эл,
Мен жоготкон тоолорду
Билгиң келсе мага кел.
28/XI 1946, Чолпон-Ата.

 

БИР ЧАКА СУУ

Бир чака суу мөлтүр кашка тунук суу,
Кайнар суусу, эмес бул суу кудук суу,
Канатка окшоп, бир жак колу делбиреп
Суудай таза кыз көтөргөн шумдук суу.

Бир чака суу, суу экенин байкагам,
Жаным сергип, кангандыгын айта алам,
Биздин күндөй анын таза күчүнө
Толкун урган кораблдей чайпалам.
28/ХI 1946, Чолпон-Ата.

 

КӨЛДҮН КЕЧКИ КӨРҮНҮШҮ

Көлдө жүрдүм, көл боюнда бойлодум,
Токсон ирет, көргөнүмө тойбодум,
Кызгылт көйнөк кийгендиги эсимде,
Уурдап алып күндүн батар боёгун.

Билбейм неге… эң жароокер ысыгым,
Кайрат, кубат, оюн-күлкү кызыгым.
Кыз баладай уялганы эсимде,
Уурдап алып күндүн батар кызылын.

Көргүм келет, көргүм келет миң ирет,
Айткым келет, сүйөм көлүм, сүйөм деп,
Элесимде көл жатпаса шарпылдап,
Ырларымда анда кайсы касиет!
28/XI 1946 Чолпон-Ата.

 

МЕН КӨЛҮМӨ КЕЛГЕНДЕ

Мен келгенде, токтоно элек баладай,
Бирок өзүн балалыкка санабай,
Жаткан экен Ысык-Көлүм күрпүлдөп,
Толкуп алган толкунунан жаналбай.

Мен келгенде, албуут акын баладай,
Бирок өзүн акынмын деп санабай,
Жаткан экен, Ысык-Көлүм шарпылдап,
Ташып алган ташкынынан жаналбай.

Бүттү бороон. Улан жели токтоду,
Түптү түрө Санташ шамал сокподу.
Бул мезгилде мемиреген Ысык-Көл
Өз элиндей күчтүү, сулуу окшоду.
1946, Чолпон-Ата.

 

СЕКИДЕГИ ЖАПЫЗ ТАМ

Келгин куштай, улам жазга кайткандай,
Мен да өмүргө улам кайра кайта алам.
Бирок мени, сүйбөгөнгө уялбай,
Өзүм аны сүйгөндүгүм айта алам.

Эч сөз айтпай, жактырбастай карашың,
Жанды үшүткөн күзгү түнгө барабар
Бийлиги зор, сүйбөгөндүн кубатын
Кулдук кылып сүйгөн гана биле алар.

Сен жашаган секидеги жапыз там,
Миң катарлуу алтын үйдөн жаркырак,
Кайраты жок жүзүңдөгү нуруңдан,
Коркуу билбес баатыр жүрөк калтырак.
29/XI 1946, Чолпон-Ата.

 

КОШТОШУУ

Кайда жүрбөйт эр жигиттин жаш башы,
Кайда калбайт сүйгөн жардын көз жашы,
Алыс сапар, кең Маскөөгө жол алып,
Коштошорго толкуну жок көл жакшы.

Аман болсун эр жигиттин жаш башы,
Неге керек сүйгөн жардын көз жашы!
Жолтоо кылып, кош дегенди угузбай
Коштошордо күздүн күнкү жел жакшы.

Кайда жүрбөйт эр жигиттин жаш башы,
Кимге керек ата-эненин көз жашы.
Эгер «кел!» деп ата мекен чакырса,
«Аманбы» дан «кош» деп айткан сөз жакшы.
29/XI. 1946, Чолпон-Ата.

 

АККАН СУУ

Ай, аккан суу, аккан суу,
Ар адамга жаккан суу,
Алтын аяк ичинде
Абийир, ынсап тапкан суу,

Ай, аккан суу, аккан суу,
Мүлдө ааламга жаккан суу,
Каухар идиш ичинде
Кадыр-урмат тапкан суу.

Ай, аккан суу, аккан суу
Шылдыр мончок таккан суу,
Турмушта канча түйшүктүн
Баарына жетип арткан суу.

Ай, аккан суу, аккан суу
Алыска канат каккан суу,
Айдалган жерге жан берип
Апаппак болуп жаткан суу.
29/XI 1946, Чолпон-Ата.

 

КУРБУМА КАТ

Келдим курбум, келгениме жарым ай,
Жарым айдын чайын ичмек бир далай,
Мени менен кошо ээрчишип кыш келди
Кала берди Фрунзеде жылуу жай.

Мен бул жакта тирүү бармын, аманмын,
Боюндамын сулуу Чолпон-Атанын,
Атымды айтып, атын сурап таанышып,
Сыйын көрүп мындагы ини, аганын.

Мен келбедим байлык издеп бул жакка,
Байлык – колхоз, кайсы жерде турсак да,
Келдим, мында, баатыр жигит, ыр үчүн,
Кыш мезгилде жаздай кызмат кылмакка.

Поэзия – бул адамдын жаны экен,
Күн өтсө да, өчпөй турган шамы экен,
Өмүр, турмуш картайса да аргасыз
Поэзия – улам кайра жаңы экен.

Ал жаңылык кубатынан акындын,
Жаза билсек биздин күндүн баатырын.
Колхоз нанын, жумушчунун өнөрүн
Улуу акылман кеменгердин акылын.

Келдим курбум келгениме жарым ай,
Жарым айдын чайын ичмек бир далай.
Мени менен кошо ээрчишип кыш келди
Кала берди Фрунзеде жылуу жай.
2/XII 1946, Чолпон-Ата.

 

ЧОЛПОН-АТА

Чолпон-Ата көл жээгинде көрктүү жер,
Алмасы көп ак кыштактар орногон,
Менде болду далай ысык сүйүүлөр
Мындай жерге, бирок ашык болбогом.
Бир жай жүрсөм, жашым кайра жангандай
Жашаргандай, жаштыгындай жүрөгүм,
Тагдырымдан кайра сурап алгандай
Ушунда өттү эң бир таттуу күндөрүм.
9/I 1947, Чолпон-Ата.

 

КЫШКЫ БОРООН

Кышкы бороон жаныма дос, жаш борон
Өмүрүмө ынтымактуу бурганак…
Чырак жанган, бала ыйлаган короодон
Бүркүт шаңшып учарына суранат.

Алдуу бороон, алгыр бүркүт эркинен,
Жаз жаралат, ошол бала түшүндөй…
Күндөр келет, күндөр келет кепкенен,

Күзгү бышкан ак буудайдын күчүндөй.
3/I 1947, Чолпон-Ата.

 

КОШ АЙДОО

Жан сергитип, жаңы өмүрдү ойлотот,
Күн күркүрөп жарк-журк эткен чагылган.
Жазга салам, жазга урмат, суук жок,
Жарык дүйнө сапарынан табылган.

Келди мезгил, өлбөгөн жан көгөрөр,

Жашоо баркы, кош айдоого уруксат.
Быйыл көрбөс жүз жыл мурун көргөндөр,
Тирүүлүк күн жаңы ырлардай жыттанат.
3/I 1947, Чолпон-Ата.

 

МЕНИН КҮНҮМ

Менин күнүм кирген суудай күрүлдөйт,
Күзүн күтүп мөмөсүнөн күбүлбөйт.
Ыза кылып жарыкчылык дүйнөнү
Карыганда жаш уландай бир гүлдөйт.

Менин күнүм, өлбөсүнө түңүлбөйт,
Толкун урса, тайызына сүрүлбөйт.
Тирүүлүктө жоктугуна жол бербей
Жер түбүндө чирисе да бир гүлдөйт.

Бар бололу, түгөнбөйлү, курдаштар,
Узак, узак, узак болсун бул сапар,
Кылым бүтүп, дүйнөдөн жок болсок да
Кайра кайтып жолугушчу жолдор бар.
13/Х 1948, Чолпон-Ата.

 

ЖАЗЫМА

Кош бол жазым,
Көк көпөлөк, ак казым,
Ыр жаза албай, мендей жүдөп – азбасым.
Антсем мейли, бирок өзүң айта жүр:
Азгын көңүл, тилегимдин тазасын.

Кош бол жазым, сени алыска узатам,
Сенден кымбат калк ичинде мен калам.
Кыйын жолдо – канча жабыр көрсөм да,
Өз доорума актыгыма мактанам!

Кош бол жазым, сен кетсең да биз аман,
Биздин балдар, биздей болсун билерман.
Жер үстүндө – ыраазылык күнүмдү,
Жердин жети түпкүрүнөн дей алам!

Кош бол жазым,
Көк көгүчкөн, ак казым,
Кенен сайда дайым толо акпасым,
Көз ачкандан ынак болгон жаныма
Картайбаган кулун жаштуу жашташым.
13/X 1948, Чолпон-Ата.

 

БИЗГЕ ТҮНӨЙ КЕТ

Көңүлүм капа, башым туман кеңгиреп,
Үч күн болду бизге мейман келе элек.
Жолоочунун бул кандайча шылдыңы,
Даамы жоктой,
Жеген токоч, жеген эт.
Сыйлап берер, белен кыргыз даамы бар.
Эй, жолдош,
Биздикине коно кет.

Мейман келбейт, келбегени жаман кеп,
Үйүм капа, эмне болуп кетти деп.
Ууру болсоң, торатымды уурдап ал,
Касым болсоң каргап өткүн, тамак жеп.
Чаалыкканга соопчулук даамым бар,
Эй, жолдош,
Биздикине түнөй кет!

Биздин үйдө көптөн жүргөн жалгыз шерт.
Кымбат ашты мейман бекер жесе деп,
Ачкөз болсоң өз башымды сурап ал
Кегиң болсо: сабап өткүн, тамак жеп.

Жолоочуга нечен түркүн даамым бар,
Эй, жолдош,
Биздикине түнөй кет!
13/Х 1948, Чолпон-Ата.

 

БАЙКА, ЖИГИТТЕР

Калк мүлкүнө карышкырдай кол салган,
Жүз тармактуу каргашалуу жол салган.
Мөөрүн басып акты менен толтурган,
Оң чөнтөгү ону бирдей бүт жалган.

Эмки куну
Жакшы тааны,
Байка, жигиттер!
Жорго минген Шермат келет
Кара, жигиттер!

Мойну калың кашкулактай буржуйган,
Тердеп тапкан бир күнү жок бир урган.
Ошентсе да арак көрсө арсаңдап,
Алтын сомдун жүз сомдугун суурган.

Жат адамды
Жакшы тааны,
Байка, жигиттер?
Күлүк минген Шермат келет
Кара, жигиттер!

Арамдыкка мас болгондой энтелеп,
Мен келатсам акырайып жалт карап,
Ыркты бузган мына мобул «жазгыч» деп,
Үтүрөңдөп «бир чапсам ээ» деп алат.

Бузукуну
Жакшы тааны,
Байка, жигиттер!
Анын бири ушул Шермат
Ана, жигиттер!
14/Х. 1948, Чолпон-Ата.

 

КӨҢҮЛ АЙТАЛЫК

Кетменчинин ак эмгегин азайткан,
Кесепеттүү наамат деген бир шайтан,
Момунду алдап, элди жазгап, эбин таап,
«Ичиш керек, жеш керек!» – деп көп айткан
Бүгүн өлдү.
Барып көңүл айталык,
Жылаан салып мүрзөсүнө,
Ыйлап кайталык!

Журттан тапкан күн көрбөгөн мүлкү бар,
Бирөө барса кашык сууга ичи тар,
Алгыч, жегич, азган-тозгон уурулар,
Буга курдаш, буга жолдош, буга жар.
Наамат өлдү,
Жүргүлө көңүл айталык,
Мүрзөсүнө бака ыргытып,
Ыйлап кайталык!

Ажал күчтүү, кимдер андан талашат,
Жолу туура, кантип анан адашат?
Ушакчынын, кытмыр арам неменин
Бул дүйнөдөн жок болгону жарашат!
Наамат өлдү,
Жүргүлө көңүл айталык,
Таш ыргытып мүрзөсүнө,
Ыйлап кайталык!
14/Х 1948, Чолпон-Ата.

 

КӨЗҮМ ӨТКҮР

Көзүм өткүр, өрттү өчүрө караган,
Өз жанымдын жамандыгын көрө алам.
Колум ачык, журтка маалым марттыгым,
Бир чыны уудан,
Бир чака бал бөлө алам.

Көңүлүм жарык, музда көктөп өнө алам.
Өз жанымдын арамдыгын көрө алам.
Пейлим таза, чаккын десем чага албайт,
Жылан кызын колдон кармап өбө алам.

Сырдаш болсоң ачык сөзгө келе алам,
Мен өзүмдүн тардыгымды жеңе алам.
Керек болсо чебердигим жетишет,
Дөңгөчкө жан, балыкка тил бере алам.
15/ Х 1948, Чолпон-Ата.

 

БУЛ КАНДАЙЧА?

Баары өзгөрөт, баары өчөт дейт турмушта,
Мен өзгөрбөй, өчпөй койсом не болот?
Өчөр күнүм үйгө бара жатканда,
Токмок жактан келбей койсом не болот?

Токмок жөнөйм,
Таттуу коонун тандап жейм.
Миң жыл бою,
Кайра үйүмө бир келбейм.
Айт, кимдин карызы бар?

Баары агат дейт, баары өтөт дейт өмүрдөн,
Мен элге окшоп өтпөй койсом не болот?
Баратканда тааный коюп өңүнөн,
Аксуу жактан келбей койсом не болот?

Аксуу жөнөйм,
Жүзүмүнөн үзүп жейм.
Миң жыл бою,
Кайра үйүмө бир келбейм.
Айт, кимдин карызы бар?

Баары сынат, баары өлөт дейт турмушта,
Мен тил албай өлбөй койсом не болот?
Башка коюп, тумшукка тээп, урушса,
Нарын жакка качып кетсем не болот?

Нарын жөнөйм,
Айран ичип, майын жейм.
Миң жыл бою,
Кайра үйүмө бир келбейм.
Айт, кимдин карызы бар?
15/Х 1948, Чолпон-Ата.

 

* * *

Жакшы ыр жазсам:
Бутунан өөп жөнөтөм,
Жаза албасам: көз жашымды көлдөтөм,
Ыр жараткан, шам чырактын алдында
Бактылуу мен,
Бактылуу менин көлөкөм.
17/Х 1948, Чолпон-Ата.

 

МЕН КЕМЕ

Мен кеме, келчү жерге эрте жеткен,
Кебелбей эки жагым кычыр эткен,
Көз жеткис бул деңиздин аркы учуна,
Жыңайлак жаштыгымды таштап кеткем.

Мен бир куш, учар жерге учуп жеткен,
Жем алган жалама зоо жайдак беттен.
Кайдадыр бийик тоолор арасына,
Таарынчаак жаштыгымды таштап кеткем.

Ал кездин алтындыгын эсиме албай,
Жаштыктын ар жагында жаштык бардай,
Ыйлатып уруп-сабап кете бергем,
Бир өппөй, маңдайынан бир сылабай.

Картайып азайтууга кезек келет,
Бир жүргөн жакшы күндө жакшы эл элек.
Бирок да, ошол тоолор арасында,
Жаштыгым ойноп-күлүп жүрө берет.
17/X 1948, Чолпон-Ата.

 

ЖАКТЫРДЫМ

Кайдан таптым, билбейм мындай мүнөздү?
Дос, туугандар күнөкөр деп күлбөспү?
Тирүүлүккө ирегелеш салынган –
Жаман көрөм, калың мүрзө, күмбөздү.

Бирок сүйдүм, бир күмбөздү жактырдым,
Кубангандан күлүп ийдим, каткырдым.
Көргөн кезде койчу Жапар күмбөзүн
Жарык күндөн, кайткан ал бир асылдын.

Кымбат эле кой кайтарган убагы,
Жакшы адамдын жакшысы эле бул дагы.
Күмбөзүнүн күн жагына керилип,
Уктап жатат төрт карала улагы.

Муну көрүп эске түшөт ак тилек,
Колдон кармап, айтпаса да асыл кеп,
Күлө карап мен бармын деп тургандай
Баягы эле тирүүсүндөй сезилет.

Мейли түндө, мейли бешим, күүгүмдө,
Жапар күнү башка түшкөн күнүмдө,
Мен өзүмчө – өлбөс күн деп эсептейм
Бир тирүү жан тепсеп турса үстүмдө.
17/X 1948, Чолпон-Ата.

 

БУЛ ТУРМУШТА

Бул турмушта нечен сонун издер бар
Бороон уруп, кар жааса да кетпеген.
Не бир укмуш, чебер, уста адамдар –
Миң тепкичтүү шаты коюп жетпеген.

Бул турмушта нечен бекем издер бар,
Добул уруп, сел жүрсө да кетпеген.
Не бир нечен не бир эстүү адамдар
Дайрадан кең акыл менен жетпеген.

Бул турмушта нечен чоң-чоң издер бар,
Өрттөймүн деп, күн сынса да кетпеген.
Не бир баатыр, не бир канкор адамдар
Балта урса да, ордунан былк этпеген.

Мен да адаммын, мен дагы бир акынмын,
Билинбеген көп майданын бириндей.
Бул турмушка мен да изимди калтырдым,
Кичинекей, кудум шайтан1 изиндей.
17/Х 1948, Чолпон-Ата.

 

ПРАГАДА

Прагада ушул өткөн майданда
Бир азамат чексиз эрдик кылган дейт.
Жоону кырып, алдан чарчап тайганда,
Танка астына жата калып тынган дейт.

Бул дүйнөгө бир келгени чын болчу,
Бирок үйгө дайнын жазган каты жок.
Эл жыйналып ат бергени чын болчу,
Атагы бар, мүрзөсүнүн аты жок.

Шол мүрзөгө барар элем жөө басып,
Турпагынан бир ууч алып келүүгө.
Арстандын жүрөк канын канатып,
Ага кошуп балдарыма берүүгө.
18/Х 1948, Чолпон-Ата.

 

КУБАНАМ

Силерге окшоп, мен да күлөм, кубанам.
Орой сүйлөйм, арак ичем, бууланам…
Калк башына кайгы түшсө, кайгырып,
Калкым үчүн таштай катуу тура алам.

Силерге окшоп мен да гүлдөйм, уланам,
Күнөөм болсо кечиргин деп суранам.
Сокур байкуш көздүү бала төрөсө:
Чын пейлимден ушунда бир кубанам.

Силерге окшоп менин да бар убадам,
Мен да аяйм, мен да корком убалдан.
Дудук уулу сүйлөп турса жанымда,
Чын пейлимден ушунда бир кубанам.

Силерге окшоп, мен да жүдөйм, кубарам,
Мен да жыргайм, мен да түтөйм, куралам.
Ырымды укпай, жазганымды көрбөсө:
Ыйлабасам, эмнесине кубанам?
17/Х 1948, Чолпон-Ата.

 

ДАГЫ АЯЛ ЖӨНҮНДӨ

Аял сүйдүм, бирок ичтен кектедим,
Арам ойлоп, арамдыктан кетпедим,
Жаманынан көңүлдү эзген оору алып,
Жакшысынын кадырына жетпедим.

Анткен менен:
Колум ачык, мен кенен,
Жүз кайталап дагы аялга баа берем:
Аял деген:
Чаалыккан көсөм –
Сайдырган берен –
Бактыдан тайган жигитке,
Кемибеген, кебелбеген бир мекен!
21/Х 1948, Чолпон-Ата.

 

СӨЗҮ БАР

Түк кайгырбайм, алсыз-чабал түрүмө,
Уу тамса да алтын сабак бүрүмө,
Тирүү кезде мындай элек деп айтып…
Сүйлөшүүгө жер табылбас күнүмө…
Мен кетсем да, тирүүлүктүн көзү бар,
Мен бүтсөм да, тирүүлүктүн өзү бар,
Бирок мага табылбачу эч качан,
Тирүүлүктүн: Эң бир, эң бир
Жанды ысыткан сөзү бар.
22/Х 1948, Чолпон-Ата.

 

ФРУНЗЕНИН ТҮНҮ

Бир мен эмес, чын сүйөрүң баарыңдын:
Түндөрү алтын… Түндөрү алтын, шаардын.
Анда калган күзгү сонун түндөрдү
Мени өлтүрбөс эмгегимдей сагындым.

Жылт-жылт этип, жылдыз көлү аккандай,
Куттуу бүлө кубанчына баткандай.
Көк мунарык, жашыл шоокум ичинде,
Ырыс көлбөп, фонтан болуп аткандай.

Угулса экен, түнкү бөбөк күлгөнү,
Кубанса экен, жаш бөбөктүн жүрөгү…
Неге десең:
Колун жайган, колун каткан бооруна,
Менин шаарым, акылмандар түнөгү.
23/Х 1948, Чолпон-Ата.

 

КЫЗЫЛ ЖҮК

Дан беребиз, берген данды эл алат,
Алган элдин өмүрүнө саламат.
Берген белек жокко сиңип кетпестен
Кайра айылга ырыс болуп таралат.

Бат жөнөсүн кызыл жүк,
Бол, жигиттер, ылдамдат,
Атадан калган насаат бар:
Берген март эмес,
Алган март!
Бол, жигиттер, ылдамдат.

Эгин төкмөк өзүнчө бир салтанат,
Эмгек менен көтөрүлмөк биздин даңк,
Берген белек дөөлөтүнөн кемибей
Кайра айылга байлык болуп таралат.

Бат жөнөсүн кызыл жүк,
Машинаны бери тарт!
Ашык бүтсүн пландан,
Берген март эмес
Алган март!
Бол , туугандар, ылдамдат!

Эгин бермек биздин урмат, биздин бак,
Сыйлоо керек ата журтту кадырлап.
Ушул буудай калк санаасын тындырып,
Кайра айылга тынчтык болуп таралат.

Бат жөнөсүн кызыл жүк,
Бол, туугандар, ылдамдат!
Бергениңе кубангын,
Берген март эмес,
Алган март!
Бол, туугандар, ылдамдат!
24/Х 1948, Чолпон-Ата.

 

ЭМГЕГИҢ

Сентябрь ай, коон жыттуу сонун ай,
Бышыкчылык… Барлык элдин көңүлү жай.
Эмгек күнгө жаңы буудай бөлүнүп
Жакшы иштеген ударниктин баары бай.

Дал ушул ай, үстүдөгү сонун ай,
Мобул буудай сенин энчиң
– Бери кел ой, Курманбай!

Октябрь ай, жийде жыттуу сонун ай,
Жакшы иштеген колхозчунун баары бай.
Эне эмизген сүтүнөн ак мээнетиң,
Байлыгыңа туура кара уялбай.

Дал ушул ай ошол айткан сонун ай,
Отуз центнер сенин энчиң
– Көтөр, көтөр, Курманбай!

Кыйын күндүн кыйынына каржалбай,
Ак иштедиң, ала жүргөн балбандай.
Адалдыгың адал эне сүтүндөй,
Өз бактыңа туура кара жалтанбай.

Бүгүнкү ай, эмгек бөлгөн сонун ай,
Кырк беш центнер сенин энчиң
– Көтөр, көтөр, Курманбай!
25/Х. 1948, Чолпон-Ата.

 

КҮЗ

Калкка берген карыздарын кыя албай
Мүлкүн чачкан шок балдарын тыя албай,
Кабын алып айлыбызга күз келди
Жазгы айдаган картошкасын жыя албай.

Элге берген өз энчисин кыя албай,
Ээ-жаа бербес шок балдарын тыя албай
Кабын алып айлыбызга күз келди,
Жакшы чыккан капустасын жыя албай.

Бул күз өзү көптөн бери көпкөлөң
Таш боор болсом деген оюн көп көрөм.
Өрүк уулу быйыл каза тапканда
Боору жумшап бир тамчы жаш төкпөгөн.

Ай, ай балдар, атка минип чапкыла,
Күз кайда экен барып издеп тапкыла!
Көзүн ачсын, колхоз деген кыйын журт
Жакасынан катуу силкип тарткыла.

Урсаңар да, ал ак көңүл таарынбайт
Катуу сынып капалыкка багынбайт,
Эрки жетпейт бизди таштап кетүүгө,
Качам десе: качар жагы табылбайт.

Алды жакта жайдак атчан жай мырза,
Арткы жакта ач кыйкырык кыш мырза.
27/Х 1948, Чолпон-Ата.

 

ЖҮЗҮМ АЙЫ

Ойдогу оюм чыккан менен оңунан,
Аз кечиктим убакыттын жогунан.
Жылдагыдай эми айылга жөнөөрдө
Жүзүм айы кармап калды колуман.

Ичте санаам чыккан менен оюнан,
Аз кечиктим даярдыктын жогунан.
Машинага эми олтуруп жөнөөрдө
Жүзүм айы тосуп калды жолуман.

Мына ошентип мен айылга барарда,
Кымыз ичип чын суусунум канарда,
Жүзүм айы бир өпкөн соң кучактап,
Жаным жыргап калып калдым калаада.

Мен жүзүмдү капа кылып ар дайым,
Жалгыз таштап, кетип жүргөм жыл сайын.
Сагыныпмын келчи жакын жаныма,
Жаным айым, ширин айым, бал айым.
28/Х. 1948, Чолпон-Ата.

 

ЖАЗ

Жаздын таттуу…
Эртеңкиси, күүгүмү,
Жаздай сүйсөм бардык жашаар күнүмү!
Ташка тийип сынган болот үнүндөй,
Кулагымда шыңгыр эткен бир үнү.

Жаздын алтын…
Эртеңкиси, күүгүмү!
Жаздай сүйсөм, барлык көрөөр күнүмү!
Чөнтөгүмдөн сууга түшкөн дүйнөмдөй
Кулагымда шылдырт эткен бир үнү…

Тил албассың, жакшылыкка жолдосо,
Оңолбоссуң, кемтигиңди оңдосо…
Ай, жаным жаз, кымбаттыгың эмнеде?
Жоголгонуң, сынгандыгың болбосо?..
28/Х 1948, Чолпон-Ата.

 

СУУ КЕЛАТАТ

Суу келатат,
Суу келатат бир кулак,
Момун сууну мактап алчу жакшы убак,
Ураа, достор! Арык толо аккан суу
Колхозчуга табылбаган кадыр-барк.
Жер атасы, эл атасы мына ушул,
Өз колунан бере турган бекер даңк.
Ак, ак, суум, ак,
Эгиниме балдай жак!

Суу келатат,
Суу келатат бир кулак,
Арзан сууну кымбат алчу бул убак,
Көрүшө элек тууганымдай сүйүнттү
Турган кезде, кызылча өнбөй, жер кургап,
Ураа, достор! Сууга кулдук кылалы,
Мына дөөлөт, мына шекер, мына кант!
Ак, ак,
Шашпай ак,
Түшкөн эмдей жакшы жак.

Ак, ак,
Айланайын, суум, ак!
Эжем менен көрүшкөндөй көңүлүм шат.
Арпа, буудай, жүзүм, коон, дарбызга
Бир туугандай кенен уктап, коно жат.
Тиричиликке сенден кыйын табып жок
Тамырын бил, кетсин оору, кетсин дарт!
Ак, ак,
Суум, ак,
Калкты сыйла, калкты бак.
Шашпа, жаным, жайыла түш кең тарап,
Калк эккендин керегине тең тарап,
Жара түшөр биздин жарык өмүргө,
Бек турбасаң, так текшерип, так карап,
Ураа, достор! Кечеги ичип мас болгон
Мына – бозо,
Мына – вино, мына – арак!
Жок вино эмес, биздин дүйнө – биздин мүлк,
Биздин абийир,
Биздин сыймык, биздин даңк!
Ак, ак, ак,
Кенен ак,
Элди сыйла, элди бак!
Бат, бат, шашпай ак,
Жерди сыйла, бизди бак,
Ак, ак,
Эркин ак,
Элди сыйла, элди бак.
29/Х 1948, Чолпон-Ата.

 

 

Похожее

kmborboru.su

Туберкулез и умершая дочь — вы могли не знать этого об Алыкуле Осмонове

Общество

Получить короткую ссылку

407360

Алыкул Осмонов внес огромный вклад в развитие кыргызской литературы. Узнайте несколько фактов о его жизни. Всем нам будет полезно прочитать это.

БИШКЕК, 21 мар — Sputnik. Сегодня не только Всемирный день поэзии, Нооруз, но и день рождения одного из лучших кыргызских поэтов и переводчиков Алыкула Осмонова.

В честь этой знаменательной даты Sputnik Кыргызстан нашел для вас несколько интересных фактов из его жизни.

1. Сегодня, 21 марта, Алыкулу Осмонову исполнилось бы 102 года.

2. Будущий поэт начал работать с 14 лет в периодических изданиях. Делал он это на общественных началах.

3. Первое произведение Алыкула, которое было опубликовано в большой печати, — стихотворение "Сабаттуу бол" ("Будь грамотным"). 

© Sputnik / Табылды Кадырбеков

Дом музей Алыкула Осмонова

4. Дебютом Осмонова на стезе переводчика стала поэма Шота Руставели "Витязь в тигровой шкуре". Это первый крупный поэтический перевод в истории кыргызской советской литературы.

5. Алыкул Осмонов был женат. Он должен был стать отцом, однако девочка умерла. Больше детей у поэта не было.

6. В народе Осмонова называли "кыргызским Есениным".

7. Поэт скончался в 35 лет от туберкулеза.

8. В Кыргызстане несколько школ названо в честь Осмонова. К примеру, гимназия №68 в Бишкеке, школы в Чолпон-Ате и селе Каптал-Арык, где родился поэт. 

© Sputnik / Табылды Кадырбеков

Дом музей Алыкула Осмонова

9. В 2012 году вышел полнометражный фильм "Мезгил жана Алыкул". Картина была снята отечественным журналистом Айдай Чотуевой.

10. Национальная библиотека с 2014 года носит имя Алыкула Осмонова.

11. Союз писателей Кыргызстана учредил престижную литературную премию имени Алыкула Осмонова. Первыми ее лауреатами стали народные поэты республики Рамис Рыскулов и Байдылда Сарногоев.

12. Банкнота номиналом 200 сомов с изображением поэта появилась в Кыргызстане в 2000 году. 

© Пресс-служба правительства КР

Премьер Сариев подхватил эстафету Sputnik, прочитав стихи Алыкула

13. В Кыргызстане несколько музеев освещают жизнь и творчество этого культурного деятеля. Например, музей имени Алыкула Осмонова в селе Каптал-Арык и дом-музей в Национальной библиотеке.

В 2015 году в честь 100-летия Алыкула Осмонова международное информационное агентство и радио Sputnik Кыргызстан запустило проект, в котором приняли участие представители властей, ведущие мастера искусств и общественные деятели страны. Все они читали стихи поэта.

В завершение проекта коллектив агентства снял видеоролик с чтением одного из стихотворений Алыкула и передал эстафету интернет-редакции vb.kg. Далее ее подхватили другие СМИ Кыргызстана.

Темир Сариев, будучи премьер-министром, подхватил идею, прочитав стихотворение великого поэта "Ким болсом", и передал эстафетную палочку Молдове. Эстафета дошла до Абхазии и Южной Осетии.

ru.sputnik.kg

Алыкул Осмонов

ОСМОНОВ АЛЫКУЛ 
1915—12. 12. 1950 гг.

Поэт А. Осмонов родился в с. Каптал-Арык нынешнего Панфиловского района Киргизской ССР в семье бедняка. Рано лишившись родителей, воспитывался в Пишпекском и Токмакском детдомах. В 1929—1933 гг. учился во Фрунзенском педтехникуме. В 1932—1936 гг. работал в редакциях журнала «Чабуул» и газеты «Ленинчил жаш»,. а в 1937—1940 гг. — секретарем правления СП Киргизии на общественных началах. В дальнейшем занимался творческой работой.

Писать стихи  А. Осмонов начал рано. В 1930 г. в газете «Сабаттуу бол» впереые было опубликовано стихотворение поэта «Красный обоз», а в 1935 г. издан первый поэтический сборник «таңдагы ырлар» («Утренние стихи»). Два стихотворных сборника издаются: в 1937 г. В 1945 г. выпущен в свет сборник «Махабат» («Любовь»), с которого начинается период яркого расцвета творчества А. Осмонова. Лучшие произведения А. Осмонова являются подлинными шедеврами киргизской советской поэзии. Это поэмы «Толубай—знаток коней», «Мырза уул», «Кто этоң», «Мой бедный Карагул» и др. В 1943—1948 гг. им написан ряд драматических произведений: пьесы «Вторая бригада», «Любовь», «Объездчик Кооман», «Абылкасым; Джанболотов», комедия «Надо отправиться в Мерке», либретто оперы «Чолпонбай» и др. Перу поэта принадлежат высокохудожественные переводы на киргизский язык «Евгения Онегина» А. С. Пушкина, «Отелло», «Двенадцатая ночь» У. Шекспира, басен И. Крылова, а перевод «Витязя в тигровой шкуре» Ш. Руставели считается шедевром художественного поэтического перевода на киргизский язык. Ряд сборников стихотворений и поэм А. Осмонова изданы на русском, эстонском языках. В последние годы жизни, будучи тяжело больным, поэт не оставлял пера, создавая наиболее зрелые оптимистичные и светлые произведения, прославляющие жизнь и труд.

А. Осмонов первым среди литераторов республики был удостоен (посмертно) премии Ленинского комсомола республики (1967 г.). В 1986 г. учреждена литературная премия СП Киргизии им. А. Осмонова.

Член СП СССР с 1938 г.

Награжден орденом  «Знак Почета». Имя поэта присвоено  СШ № 68 г. Фрунзе, ряду литературных объединений  в республике, библиотекам, улицам городов  и сел Киргизии.

ОТДЕЛЬНЫЕ ИЗДАНИЯ

н а киргизском языке 

---Таңдагы ырлар. — Ф.: Кыргызмамбас, 1935.127 б. Утренние песни.

---Жылдыздуу жаштык: Ырлар жыйнагы. — Ф.: Кыргызмамбас, 1937.—62 б. Пламенная молодость.

---Чолпонстан: Ырлар жыйнагы. — Ф.: Кыргызмамбас, 1937.— 96 б.

---Махабат. — Ф.: Кыргызмамбас, 1945.76 б. Любовь.

---Балдар учун: Ырлар. — Ф.: Кыргызмамбас, 1947.28 б. Для детей.

---Жаңы ырлар: Ырлар, поэмалар. — Ф.: Кыргызмамбас, 1947. — 86 б. Новые стихи.

---Менин жерим— ырдын жери: Ырлар.— Ф.: Кыргызмамбас, 1947.— 80 б. Моя страна — родина песни.

---жаңы ырлар. — Ф.: Кыргызмамбас, 1949. — 131 б. Новые стихи.

---Тандалмалуу ырлар жана поэмалар. —Ф.: Кыргызмамбас, 1954.—264 б. Избранные стихи.

---Ата журт: Жарыяланбаган чыгармалар. — Ф.: Кыргызмамбас, 1958.200 б. Отечество.

---Россия: Ырлар. — Ф.: Кыргызмамбас, 1964.16 б.

---Чыгармалар жыйнагы: 3 томдук. — Ф.: Кыргызстан.

1т. —1964.—  464 б.

2т. — 1965. —  660 б.

3т. —1967.—670 б.

Собрание сочинений.

Балдар менен турналар: Ырлар.— Ф.: Мектеп, 1965.—23 б.

Дети и журавли.

Ырлар жыйнагы. — Ф.: Мектеп, 1965.82 б.

Сборник стихов.

көл толкуну: Тандалган ырлар жана поэмалар. — Ф.: Кыргызстан,

1972. —372 б. Волна  озера. Пионер ыры: Ырлар, поэмалар, котормо. — Ф.: Мектеп, 1974.—

207 б. Пионерская  песня.

Түлкү менен каздар. — Ф.: Мектеп, 1974. — 19 б. Лиса и гуси. Ырлар. — Ф.: Кыргызстан, 1974.62 б.

Стихи

Толубай сынчы: Ырлар, поэмалар. — Ф.: Мектеп, 1979. — 80 б.

Толубай — знаток коней.

Балдар жана турналар: Ырлар. — Ф.: Мектеп, 1980.— 10 б.

Дети и журавли.

Чыгармалар жыйнагынын 3 томдугу. — Ф.: Кыргызстан.

1т.: Ырлар, поэмалар. — 1984. — 296 б.

2т.: Поэмалар, драмалар, легендалар. — 1985. — 344 б.

3т. — 1986. —  278 б. Собрание сочинений в 3х  томах.

на русском языке

Мой дом: Стихи. — М.: Сов. писатель, 1950.— 156 с.

Мой дом: Стихи. — Ф.: Киргизгосиздат, 1954.— 136 с.

Избранное: Стихотворения. — М.: Сов. писатель, 1955. — 184 с.

Избранное: Стихи.—М.: Политиздат, 1958. — 304 с.

Лиса и гуси. — Ф.: Мектеп, 1974. — 20 с.

Избранное: Стихи  и поэмы. — М.: Худож. лит., 1975. — 272 с.

Дети и журавли. —Ф.: Мектеп, 1981. — 6 с.

Отчий край: Стихотворения  и поэмы. — Ф.: Кыргызстан, 1987. —256 с.

на языках народов СССР

Дети и журавли: Стихи. —Таллинн: Ээсти раамат, 1984. — 11 с. —эст.

ПЕРЕВОДЫ

Крылов И. А. Басни. —Ф. — Казань: Киргизгосиздат, 1937. — 38 с.

Крылов И. А. Басни. —Ф.: Киргизгосиздат, 1938. — 26 с.

Маршак С. Я. Лодари и кот. —Ф. —Казань: Киргизгосиздат,

1937. — 8 с. Перро  Ш. Сказки. — Ф.: Киргизгосиздат, 1937. — 30 с.

Пушкин А. С. Сказка о попе и его работнике Балде. — Ф. — Казань: Киргизгосиздат, 1937.— 16 с.

www.freepapers.ru

Сборник стихов и поэм выдающегося кыргызского поэта Алыкула Осмонова распространят по школам республики » Культура » Архив » www.24.kg

Сборник избранных стихов и поэм выдающегося кыргызского поэта Алыкула Осмонова «Навек Иссык-Куль полюбила Нева...» в количестве 100 экземпляров распространят по школам республики. Об этом ИА «24.kg» сообщил Чрезвычайный и Полномочный Посол КР в РФ Болот Джунусов.

Книга увидела свет при финансовой поддержке почетного консула КР в Хабаровске Кадырбека Мырзабаева. 365-страничный сборник тиражом в 1 тысячу экземпляров выпущен московским издательством «Исолог» и включает переводы на русский язык избранных стихов и поэм классика кыргызской поэзии.

В предисловии к книге Болот Джунусов отметил, что это замечательная поэзия, глубина которой в значительной мере передана и в русском переводе. «Благодаря ей перед читающей Россией возникнет не только образ самого поэта, но и наша прекрасная страна - Кыргызстан, населенная древним, миролюбивым и гостеприимным народом. Поэзия Алыкула глубока и проникновенна, она дышит свежестью искреннего чувства, сочетающегося в ней с блеском живого, незаемного ума. Выраженный характер лирического героя, погруженного в мир нередко болезненных, но всегда возвышенных душевных переживаний, не отменяет причастности собственной судьбы к судьбе всеобщей», - сказал он и выразил чрезвычайную признательность Михаилу Синельникову, составителю этой книги, известному московскому поэту, лауреату престижных литературных наград, среди которых есть и премия Алыкула Осмонова. «С детских лет тесно связанный с Кыргызстаном, воспевший ее в многочисленных своих стихах, Михаил Синельников является еще и переводчиком многих кыргызских поэтов, в том числе Алыкула», - подчеркнул Болот Джунусов.

Справка ИА «24.kg». Алыкул Осмонов (1915-1950) - поэт, драматург, переводчик. Рано лишившись родителей, воспитывался в детдомах. В 1933-м окончил педагогический техникум во Фрунзе, работал журналистом. До 1936 года работал в редакциях журнала «Чабуул», газеты «Ленинчил Жаш». В 1935-м опубликовал первый сборник стихов «Песни рассвета». Автор сборников «Звездная молодость», «Чолпонстан» (оба - 1937), «Любовь» (1945), «Новые песни» (1949) и другие. Много писал и переводил для детей.

Работал в области драматургии: пьесы «Объездчик Кооман» (1947), «Абулкасым Джанболотов» (1948), драматическая комедия «Надо отправляться в Мерке» (1949) и другие. Поэма «Витязь в тигровой шкуре» Шоты Руставели в переводе Осмонова выдержала шесть переизданий. Перевел произведения Пушкина, Лермонтова, Крылова и других. Награжден орденом «Знак Почета».

Умер в 35-летнем возрасте из-за болезни легких. Алыкулу Осмонову посмертно присуждена первая премия Ленинского комсомола республики. Союзом писателей Кыргызстана учреждена литературная премия имени Алыкула Осмонова. Эта награда являлась в Киргизии третьей по значимости премией среди писателей после Всесоюзной премии имени Ленина и Киргизской Госпремии имени Токтогула Сатылганова. В целях изучения жизни и творчества поэта в 1994 году создан республиканский общественно-литературный фонд.

Фото «Алыкул Осмонов» (обложка книги).


24.kg

Мой Алыкул — переводчик Михаил Синельников о поэте и Кыргызстане

Sputnik встретился с российским поэтом, переводчиком, исследователем литературы, лауреатом многочисленных международных литературных премий, который выступил составителем недавно вышедшей в свет книги русских переводов Алыкула Осмонова. 

— Михаил Исаакович, сейчас не лучшие для поэзии времена. Благодаря чему книга Алыкула вышла в России?

— Книга переводов Осмонова издана посольством Кыргызстана в РФ. Она отражает итоговое положение дел в многолетнем русском прочтении Осмонова — в ней нет плохих переводов, только выдающиеся. Я специально для этой книги перевел несколько стихотворений, но не являюсь монополистом и высоко ценю переводы старших мастеров. Те из них, которыми я восхищаюсь, представлены в этом "Избранном". Автор очень важен для своего народа, более того, он имеет право на международную известность.

— Трудно ли переводить с кыргызского?

— Кыргызская поэзия труднопереводима. Но я считаю, что поэтический перевод выполняет не только ознакомительную задачу, он является еще и откликом принимающей культуры на какое-то сильное явление поэзии переводимой.

— Вы пользуетесь своим знанием кыргызского языка? 

— Я иногда вдруг ощущаю, что улавливаю суть разговора, но все же, конечно, не знаю кыргызский. Невозможно знать язык на уровне поэтической речи. Конечно, пользуюсь словарем и дословным переводом — подстрочником. Представляя себе тюркское стихосложение, часто думаю о ремесле акынов, которые парили на незримых крыльях. 

— Как давно вы переводите Осмонова?

— С середины 70-х годов. Мой интерес к Осмонову начался с того, что в отрочестве я ощутил особую любовь к нему у кыргызов. Позже творчество Алыкула и его значимость открыл для меня мой друг большой кыргызский поэт Жолон Мамытов. 

Он нередко рассказывал мне об Осмонове, читал его стихи, пытаясь донести до моего сознания все оттенки слов и выражений, знал все о жизни и судьбе классика. В 1988 году в Кыргызстане вышла книжка моих переводов, которую я назвал "Мой Алыкул". Издание посвящено памяти трагически ушедшего Жолона Мамытова. 

— Насколько Алыкул интересен российскому читателю?

— Во времена моей молодости трудно было найти читателя, которые бы не знал поэзию народов СССР в переводах Бориса Пастернака, Николая Тихонова, Николая Заболоцкого, Арсения Тарковского… Падение интереса к поэзии совпало с падением интереса к поэзии и русской, и переводной. Но я думаю, если сама поэзия продолжится, то и интерес вернется. Тем более что наши связи на евразийском культурном пространстве пока действуют. Я надеюсь на какой-то поворот. Но если не приложить каких-то энергичных усилий, то связи утратятся. 

А ведь даже посмертная судьба стихов Алыкула нелегка. Он нехотя был признан классиком, и даже после смерти его пытались замалчивать. Виновато, конечно, прежде всего литературное начальство — ревнивое, завистливое. 

В 1985 году к семидесятилетию Алыкула мои переводы были подготовлены к публикации в "Литературной газете". Предисловие написал друг поэта знаменитый балкарец Кайсын Кулиев. Но по звонку из Фрунзе публикацию сняли. Это поразительно, обычно республики были заинтересованы в том, чтобы их писатели прославились в Москве. Но ревность и административное могущество других авторов сделали свое черное дело. 

Сегодня Осмонов в Кыргызстане велик и славен, его портрет размещен на денежных купюрах, но это поздняя слава, очень запоздавшая. 

— Чем, по-вашему, велик Осмонов?

— Прелестью творчества и загадкой биографии. Такой недолгий век, и так много сделано. Очень интересен момент преображения Алыкула. С ним случилось нечто невероятное — вдруг он стал писать изумительно. Произошел какой-то качественный сдвиг, скачок. 

— Что же повлияло на поэта? 

— Я думаю, что перемена произошла из-за занятий переводами великой мировой поэзии. Осмонов знал русский язык. Конечно, мне трудно судить, насколько хорошо, но совершенно точно, что он читал русские книги. Его детство прошло в детдоме, а любимой воспитательницей была простая русская женщина Груня Савельевна, которую он всегда вспоминал как мать и которой посвятил замечательное стихотворение. 

Видимо, Алыкул прочитал не так много книг, но читал жадно. И книги те были выдающимися. Осмонов перевел на кыргызский язык стихи Пушкина, басни Крылова. Потом взялся за европейских авторов — Шекспира и других европейских гениев. 

Наибольшее значение имеет его работа над переложением эпической поэмы Шота Руставели "Витязь в тигровой шкуре". Этот перевод, которому Осмонов отдал много сил, поистине выдающийся. И это любимая книга кыргызского народа. Осмоновский перевод "Витязя" настолько любим, что у кыргызов очень часто встречаются имена руставелиевских героев — Автандил, Тариэл и другие. 

© Пресс-служба правительства КР

Премьер Сариев подхватил эстафету Sputnik, прочитав стихи Алыкула

Перевод великих поэтов заставляет искать в себе самом ресурсы. И, по всей видимости, Осмонов вырос, работая переводчиком.

А ведь он писал в очень трудные для творчества времена. Во-первых, шла война. И тяжело больной молодой человек каким-то чудом в злое, угарное время борьбы с "космополитизмом" пробился к всемирному художественному наследию и переосмыслил культуру своего народа. 

Он создавал поэмы, связанные с легендами, эпосом, фольклором. Осмоновский эпос — это философское произведение об освобождении заточенной души. Он каким-то чудом пробился к главной теме ХХ века — к истолкованию мифа, как Томас Манн, Герман Гессе, Камю. 

Молодой поэт превратился в наставника, учителя. Алыкул напряженно размышлял о судьбе кыргызского и других народов. И надо сказать, был интернационалистом, посвятив проникновенные стихи русским людям. Переведенное Ильей Сельвинским замечательное стихотворение "Русскому народу" заканчивается очень трогательно и благородно: "Ведь моему, кыргызскому, народу/Добыл свободу русский, мой, народ!".

Внешней свободы тогда было мало, но Алыкул как большой художник жил внутренней свободой. И ему в небольшой промежуток времени еще и везло. Его привечали в Москве, его стихи переводили очень хорошие переводчики. Я бы назвал наиболее удавшимися переводы Веры Потаповой, Николая Чуковского, Ильи Сельвинского, Семена Липкина, Веры Звягинцевой, Марины Петровых. 

Кроме того, у меня есть предположение, что начало поэмы Алыкула "Дженишбек" переведено самим Пастернаком. Оно выходило за подписью Ольги Ивинской — его подруги. Но предполагаю, что Пастернак, начав работу, передал ее Ивинской. Первые двадцать строк сделаны мощно, потом уровень явно понизился… 

Кстати, тогда же несколько стихотворений Осмонова перевел молоденький Вознесенский, который в принципе не занимался переводами, но захаживал в дом Пастернака.

— Получается, дарование Алыкула возросло на почве мировой литературы? 

— Несомненно, но основой было родное слово, которое возникло в непрерывной языкотворческой работе поколений акынов. Величайший эпос "Манас" — это гигантская эпическая культура, которая более тысячелетия созидалась кыргызами, она и стала базисом, "взлетной площадкой" для крутого творческого воспарения Осмонова. 

© Sputnik /

Рита Карасартова читает стихи Алыкула "Вечерний Иссык-Куль"

— Связан ли ваш интерес к творчеству Алыкула с тем, что ваши ранние годы прошли в Кыргызстане?

— Осмонов действительно прошел через мою жизнь. Я родился в Ленинграде, но мои первые воспоминания связаны с Кыргызстаном. А это и есть Родина. И ранняя дружба с кыргызскими писателями, кыргызской литературой сыграла свою роль. По сути, я связан со многими странами и переводил поэтов многих народов: грузинских, армянских, тюркских, таджикских, персидскую и индийскую классику, но никогда не был равнодушен к судьбе Кыргызстана и кыргызской словесности.

— А как ваша семья попала в Кыргызстан? 

— Я родился после войны в Ленинграде. Конец 40-х — время нелегкое, опасное. Мы оказались в Джалал-Абаде, и за это благодарен судьбе, потому что кыргызское детство придало необычность моей жизни. 

Я благодарен судьбе за удивительный азиатский колорит — у меня были не то детство, что могло быть, другие ранние годы, а это собственный материал, свой цвет. 

Кыргызский народ очень гостеприимен, отзывчив и всегда с большой теплотой относился к русским. В молодые годы мне случалось ездить по Кыргызстану, и бывало так, что я терялся, заблудившись в горах… И вот меня кто-то совершенно незнакомый ведет в свой дом, угощает. А рано утром я встаю, прощаюсь, ухожу. Это незабываемо, ведь эти люди даже не знали, кто я. 

Вы заметили, что молодежь, уступающая место в метро, — это обычно мигранты. Они уважают старость. Это святое. Конечно, это относится не только к кыргызам, но является наследственным восточным воспитанием.

— А вы часто бываете в Кыргызстане?

— Реже, чем в прежние годы, но бываю. В последний раз, четыре года назад, приезжал по невеселому поводу — потерял последнюю близкую родственницу. Эта поездка подарила мне новую остроту переживаний, и я написал три книги стихов — одну за другой. Ощущение того, что я вновь прикоснулся к этой земле, дало мне сильный импульс многое вспомнить и выразить итоги своих раздумий.

— А каких еще кыргызских поэтов вы переводили?

— Стихи, пожалуй, главного акына ХХ века Токтогула Сатылганова, Касыма Тыныстанова, Суюмбая Эралиева и Жолона Мамытова, стихи и поэмы Райкана Шукурбекова, Сооронбая Джусуева, Омора Султанова, Суеркула Тургунбаева, Анатая Омурканова и других авторов. 

— У вас есть стихи о Кыргызстане?

— К моему юбилею в 2006 году при посредстве кыргызской диаспоры и лично Джамили Бегиевой вышла книга "Ала-кийиз". В нее вошли многочисленные стихи о Кыргызстане, избранные переводы кыргызских поэтов и переводы моих произведений на кыргызский язык. Но уже появились новые стихи, содержащие кыргызские мотивы. Так что, надеюсь, к будущему юбилею появится обновленное издание.

ru.sputnik.kg

Алыкул Осмонов | Кыргыз маданият борбору

(1915 – 12.12.1950)

Кыргызский поэт, драматург, переводчик.

Родился в с. Каптал-Арык нынешнего Панфиловского района Киргизской ССР в семье бедняка. Рано лишившись родителей, воспитывался в Пишпекском и Токмакском детдомах. В 1929–1933 гг. учился во Фрунзенском педтехникуме. В 1932–1936 гг. работал в редакциях журнала «Чабуул» и газеты «Ленинчил жаш», а в 1937–1940 гг. – секретарем правления СП Киргизии на общественных началах. В дальнейшем занимался творческой работой.

Писать стихи А. Осмонов начал рано. В 1930 г. в газете «Сабаттуу бол» впереые было опубликовано стихотворение поэта «Красный обоз», а в 1935 г. издан первый поэтический сборник «Таңдагы ырлар» («Утренние стихи»). Два стихотворных сборника издаются в 1937 г.: «Звёздная молодость» и «Чолпонстан». В 1945 г. выпущен в свет сборник «Махабат» («Любовь»), с которого начинается период яркого расцвета творчества А. Осмонова. Лучшие произведения А. Осмонова являются подлинными шедеврами кыргызской поэзии. Это поэмы «Толубай – знаток коней», «Мырза уул», «Кто это», «Мой бедный Карагул» и др.

В 1943–1948 гг. им написан ряд драматических произведений: пьесы «Вторая бригада», «Любовь», «Объездчик Кооман», «Абылкасым Джанболотов», комедия «Надо отправиться в Мерке», либретто оперы «Чолпонбай» и др.

Перу поэта также принадлежат высокохудожественные переводы на кыргызский язык «Евгения Онегина» А. С. Пушкина, «Отелло», «Двенадцатая ночь» У. Шекспира, басен И. Крылова, а перевод «Витязя в тигровой шкуре» Ш. Руставели считается шедевром художественного поэтического перевода на кыргызский язык; она выдержала шесть переизданий. Ряд сборников стихотворений и поэм А. Осмонова издан на русском, эстонском языках.

Много писал и переводил для детей.

В последние годы жизни, будучи тяжело больным, поэт не оставлял пера, создавая наиболее зрелые оптимистичные и светлые произведения, прославляющие жизнь и труд.

Умер в тридцатипятилетнем возрасте, из-за болезни легких, в 1950. В 1967 г. Осмонову посмертно присуждена первая премия Ленинского комсомола республики. В 1986 г. Союзом писателей Кыргызстана учреждена литературная премия им. Алыкула Осмонова. Премия Алыкула Осмонова являлась в республике третьей по значимости премией среди писателей, после Всесоюзной Премии имени Ленина и Государственной Премии имени Токтогула Сатылганова. В целях изучения жизни и творчества поэта в 1994 создан республиканский общественно-литературный фонд.

Член СП СССР с 1938 г.

Награжден орденом «Знак Почета». Имя поэта присвоено СШ № 68 г. Фрунзе, ряду литературных объединений в республике, библиотекам, улицам городов и сел Киргизии.

(По материалам Википедии)

 

Стихи

РЕКА ТЮП

Устал мой конь, роняет пену с губ,
Покрылся потом шелковистый круп.
Я тороплюсь, уж вечер наступает.
Открой мне брод, широкий, вольный Тюп!

На том, далеком, берегу реки
Уже зажглись в колхозе огоньки.
Там Канымкуль живет в отцовском доме –
Моя любовь, предмет моей тоски.

Берегся я, но не сберег души:
Глаза ее уж слишком хороши,
Уж слишком сладки медленные речи…
Теперь пожар попробуй потуши!

Широкий Тюп, мне опоздать – беда:
Уснет она – что делать мне тогда?
Будить – не смею. И старуха тетка
Ко мне так неприветлива всегда.

Любимую люблю я, а она
Всегда со мной спокойна и ровна.
«Люблю» – не скажет, гнать – не прогоняет,
И всё равно меня лишает сна.

Ей кажется, что не при деле я,
Ей несерьезной кажется моя
Домашняя, бумажная работа,
И в этом с ней согласна вся семья.

В колхозники пойду! А почему б
И не пойти? Быть может, стану люб
Хотя бы так и девушке и тётке…
Открой мне брод, широкий, вольный Тюп!
1944 г.
Перевод с киргизского Ильи Фонякова

 

ЖЕНЩИНЕ

Хочу любить и юности вослед
Идти, хмелея, по ступеням лет,
Войти в огонь и вновь, как из вулкана,
Горящим камнем вылететь на свет.

Хочу любить, погибнуть сгоряча,
Любить, слова бесценные шепча,
Любить, твою осиливая силу,
Порой слабея, тая, как свеча.

Когда бы вся небесная вода,
Обрушившись, покрыла города,
Вооружён твоим единым взглядом,
Я перешёл бы море без труда.
1946 г.
Перевод с киргизского Михаила Синельникова

 

СЧАСТЬЕ

Мне казалось, что счастье, дразня,
Убежит среди белого дня,
Как красавица в шелковом платье,
И к себе не подпустит меня.

Если вырвется счастье из рук –
Не вернется в разорванный круг, –
Вслед беглянке простертые руки
Опущу, обессилевши вдруг.

Нет, неправда! Вернулось оно!
Всё возьму я, что жизнью дано.
Есть на свете народ и отчизна –
Значит счастье нам всем суждено.
1945 г.
Перевод с киргизского Веры Звягинцевой

 

1 ЯНВАРЯ 1946

Стыл Иссык-Куль атласно-голубой,
блаженно и едва дышал прибой.
Я был с друзьями днём, а ночью поздней
с грядущим временем. Я был с тобой.

Я настоящее опережал.
Листал любимый том, и он дышал
в моих руках, и дорогие мысли
легко и радостно я продолжал.

И радовались, будто на пиру,
глаза – бумаге и рука – перу.
Я вышел на порог – звезда упала.
Тогда подумал я, что не умру.
1945 г.
Перевод с киргизского Владимира Леоновича

 

ТВОЯ ПОЭМА

«Ты» — это все, с кем я всегда — на «ты»,
Ты — воплощенье чести, прямоты.
Тебе храбрец сокровище доверит,
В хранителе узнав твои черты.

Слова твои правдивы.
В час невзгод
Ты верен клятве.
Ты — святой народ!
И с легкою душой на сохраненье
Тебе джигит свой клад передает.

Нет у меня ни клада, ни коня.
Возьми стихи в подарок от меня.
Они — твои, как и мои…
Поэму
Ты сбереги до завтрашнего дня.
8 декабря 1945 г., Койсары,
Перевод И. Селъвинского

 

ПАМЯТНИК

Кургана нет — запомнят ли меня
И где мой след? Так вспомнят ли меня?!
Я отплыву однажды на закате
Моей судьбой назначенного дня.

Да, немота могильная темна,
Но пусть чуть-чуть расступится она,
И высота моя для посвященных
Взойдет, и углубится глубина.

Пусть ложе — из песка, и слеп туман —
Словам достойным выход будет дан.
Надгробье расколю одним ударом
И рысью понесусь, как буудан.
1949
Перевод М. Синельникова

 

Я — КОРАБЛЬ

Я — торопливый тот корабль, который, бросив дом,
Прошел сквозь бурю и волны не зачерпнул бортом,
И слишком рано в порт пришел, и — море за спиной.
Стою на этом берегу, а молодость — на том.

Я — торопливый тот орел, я — беркут быстрый тот,
Что слишком рано, на заре, закончил перелет.
Осталась молодость навек в затерянном краю
Отвесных скал, зеленых гор, обветренных высот.

Совсем не думал я о том, что молодость прошла,
Простился, словно бы за ней еще одна была,
Оставил, бедную, в слезах, ее не приласкал
И не погладил в черный час высокого чела.

Когда мы были вместе с ней, мы были хороши,
От старости не уберечь ни плоти, ни души,
Но молодость моя живет, играя, веселясь,
Там, посреди орлиных гор, в заоблачной глуши.
17 октября 1948 г. Чолпон-Ата,
Перевод М. Синельникова

 

Я КОРАБЛЬ

Я корабль, но рано мой окончен путь,
И у пристани стою, скрипя чуть-чуть.
Взгляд стремится через море, в край родной,
Где я бегал босоногий, молодой.

Гордой птицею парил я среди скал,
На чужих, пустынных склонах корм искал.
И жила, слегка обиду затая,
Среди гор высоких, молодость моя.

Не ценил я, золотые те года,
Думал, молодость со мною навсегда.
Причинял немало боли ей и слез,
Не жалел и не ласкал ее всерьез.

Так немного нам дано на склоне лет,
И не часто дней хороших греет свет.
Но душою, среди гор, как прежде я,
Где смеясь, порхает молодость моя.

 

ГРУНЕ САВЕЛЬЕВНЕ
(воспитательнице в детдоме)

Сладкий кусок ты для меня, всё берегла,
Столько любви, словно родне, ты мне дала.
– Слабенький он – молвила ты, – как бы, помочь…
И не спала, сидя со мной, долгую ночь.

Я был тогда в творчестве весь, правя стихи,
Словно отец, рад был я им – детям своим.
Тяжко вздохнув, думала ты – Что ж его ждёт,
Краткий свой путь, как без меня, перенесёт…

Март и апрель быстро прошли – май у дверей,
В небе слышны крики гусей, клич журавлей.
Срок подошёл и настаёт время разлук,
И у ворот лёгких копыт слышится стук.

– Счастья тебе, – шепчешь, обняв, крепко меня,
Смотришь, как я, словно джигит, сел на коня.
Взгляд опустив, руки мои гладишь рукой,
И полились слёзы твои, горькой рекой.

Я далеко, и без тебя жить научусь,
Ты не придёшь, вряд ли и я, снова вернусь,
Слёзы твои, в сердце моём, будут всегда,
Слёз от родных, с детства не знал, я – никогда.

 

ДЕВИЧИЙ ВЗГЛЯД

Не устрашит меня тигриный грозный вид,
И сила мускулов его не устрашит.
Но, как ребёнок, обжигаюсь я, подчас,
Попав в насмешливый прицел любимых глаз.
И весь в сомнениях, теряю я покой –
Осознаёшь ли ты, что властна надо мной?
9/XI 1946, Чолпон-Ата.

 

ВЕЧЕРНЕЕ ОЗЕРО

Берегом я, молча, иду, плещет вода,
Не надоест озера шум мне, никогда.
Розовым стал, к вечеру, твой дивный наряд,
Краски свои, молча тебе, дарит закат.

Но, отчего, душу томит светлая грусть,
Смелым мечтам, играм шальным, я отдаюсь.
И покраснел, словно смутясь, озера лик,
Алой зари яркость, забрав, вспыхнул на миг.

Буду к тебе тысячу раз, я, приходить,
И о любви буду опять, я, говорить.
Буду вдали, шум твоих волн, вновь, представлять,
Песням моим будешь дарить, ты благодать.

 

ВЕЧЕРНЕЕ ОЗЕРО
(2-ой вариант)

Иду вдоль озера, прибоя слышу плеск,
Хоть в сотый раз бросаю взгляд – не надоест.
Я помню, к вечеру стал алым твой наряд,
Украло озеро багрянец твой, закат…

И я готов, с тобою смелым, щедрым быть,
И жар души и чувства страстные дарить.
И словно девушка, смутилось ты, на миг,
Закатным пламенем опять объят твой лик.

Им любоваться бесконечно я готов,
И о любви поведать музыкою слов.
И ощущать, как благодатною волной,
Звучит в стихах моих прекрасный образ твой…

 

САМ О СЕБЕ

Слушая звуки, сам над собою, молча, стою,
Мучает кашель, не прекращаясь, тихо горю.
И обессилив от испытаний тяжкого дня,
– Ах, горемыка, – сам себе с болью, я, говорю…
Через окошко, в дом проникает слабенький свет,
Вижу бессильный и исхудавший, свой силуэт.
Юноша резвый стал постепенно, еле живым,
Недуг коварный, неизлечимый, борется с ним.
Он засыпает, не отрываю взгляд от лица,
Вижу иссохший и обречённый лик мертвеца.
Пульс его нитью, тонкой, бескровной, еле стучит,
И угасает жизни светильник в долгой ночи.
Смерть подоспела, взор мой увидеть, это спешит,
Вытянув ноги, с хмурой усмешкой, кто-то лежит.
Был предначертан путь изначально, этот, тебе –
Будешь джигитом, если «спасибо» – скажешь судьбе.
Мудрый поймёт всё, ну, а невеже – что говорить,
Юность тщеславна, но ничего ей не изменить.
– Ах, ты бедняга, нравом открытый, щедрый душой,
Жизнь не ласкала, только поэт ты, был неплохой.
Век пролетает, я наблюдаю – помнят, иль нет,
В дымке далёкой, вижу, маячит мой силуэт.
И окружён он множеством разных, лиц молодых,
И за бессмертье бьются упрямо, души живых.

 

БЕЛАЯ БЕРЕЗА

Ты прекрасна юностью и силой,
Хорошеешь с каждою весною.
Ты, береза, век была мне милой –
Ты, береза, выросла со мною.

Каждую весну ты вся в кудряшках,
Вьется в ветках небо голубое.
Мы с тобою с детства как двойняшки.
Мы, береза, выросли с тобою!

Посмотри, как друг твой стал серьезен,
Только ты переросла ограду…
Возврати мне молодость, береза!
Мне другого ничего не надо!

Ты займи мне свежести у веток!
Ты ж еще осталась молодою!
Не остался б дар твой без ответа:
Стал бы я твоей живой водою!

 

* * *

Я пришел, а тебя, ненаглядная, нет.
Для меня ты луна, мирный льющая свет.
Что же делать, печалиться я не привык,
Разве мало на свете случается бед!

Я пришел. Что же ты не пришла, не пришла?!
Для чего мое сердце костром разожгла?
Ох, тернисты, извилисты к счастью пути, –
Ты б извилины жизни исправить могла.

Столько писем писала! Неужто их сжечь?
В них велась о любви, о свидании речь.
То взлетает, то падает наземь любовь,
Но частицы упавшие надо беречь!

Ладно, я подожду, обуздаю мечты,
Ведь и летом цветут, как весною, цветы.
Поважнее любовных бывают дела:
Знаю, на посевную уехала ты.

Знаю – надо, родная. Трудись веселей,
Землю пусть бороздят лемеха средь полей.
Пусть, питаясь тем хлебом, что сеешь сейчас.
Где-то вырастет парень меня поумней.

 

КИРГИЗСКИЕ ГОРЫ

Гора с горой сошлись, гора с горой срослись,
Гора из-за горы уходит вдаль и ввысь.
Ни дать ни взять – бредет верблюдов караван.
Неровной чередой хребты их поднялись.

Косые гребни скал безмерно высоки,
Вершины их – точь-в-точь алмазные клинки.
Сгрудились в тесноте обломки пирамид.
Оскалившись, торчат гигантские клыки.

Не сходят никогда с крутых вершин снега.
На солнце ледники блестят, как жемчуга.
Вдоль каменной гряды орел не пролетит,
Осилить этот путь способна лишь пурга.

Здесь, наверху, зима свой первый ткет ковер.
Здесь, наверху, весны рождается задор.
Еще погружены долины в темноту,
А серебро луны скользит по гребням гор.

Понятно, что и ночь здесь раньше настает.
Когда в долине мрак, в горах уже восход.
В часы, когда еще не пробудился мир,
Уже на гребнях гор от солнца рдеет лед.
1946.
Перевод Веры Потаповой

 

БОЗ-БАЛА
(молодой паренек)

Мой ласковый мальчоночка,
Мой боз-бала,
С другою бродит до ночи
Вдоль нашего села.
Ой, боз-бала!
Ой, боз-бала!
В саду колхозном
Тебя ждала.
Ты ловко косишь
И лихо ждешь.
Зачем же эти косы
Своими не зовешь?

Веселый мой мальчоночка,
Мой боз-бала,
Я маюсь, точно лодочка
Без весла,
Ой, боз-бала!
Ой, боз-бала!
Я возле речки
Тебя ждала.
Журчала речка звонкая –
Тебя звала.
Но ты прошел сторонкою
Сказал: «Не жди – дела».

Чего же ты куражишься,
Мой боз-бала?
Уж я ли не красивая?
Уж я ли не мила?
Ой, боз-бала!
Ой, боз-бала!
Я возле виноградника
Тебя ждала.
Но ты, моя отрада,
Прошел к полям.
Сказал мне: «Встреч не надо,
Пока не кончим план».

Не прогадай, мальчоночка,
Мой боз-бала.
Недаром ходят парни
За мною вновь села.
Ой, боз-бала!
Ой, боз-бала!
Взгляни, с какою пышностью
Округа расцвела.
Пойдем же, мой молоденький,
С тобой вдвоем
Цветущим виноградником,
Что родной зовет!

 

РОДНОЙ ЯЗЫК

Родному языку любовь научит.
Родной язык вовеки не наскучит.
С младенчества меня учила мать
Родную речь любить и понимать.

Язык народа моего чудесен,
В нем отзвук слышу колыбельных песен.
И кажется, едва увидя свет,
Я лепетал: «Ата, апа, ат, эт…»

Мне страсть к труду, презренье к празднословью
Отец внушал, с великою любовью
Родному языку меня уча.
Я ощущал тепло его плеча.

Я петь привык на языке киргизском,
Любимом с детства, с колыбели близком.
Народов братских языки любя,
Родной язык, забуду ли тебя?
1948
Перевoд Веры Потаповой.

 

* * *

Светла и прозрачна вода,
И воздух наполнен прохладой.
Где б ни был, спешу я сюда,
Мне большего счастья не надо.

Уставший в дороге большой,
Губами к траве прикасаюсь
И вновь молодею душой,
И сил про запас набираюсь.

Радушны друзья и родня,
Приветливы рукопожатья.
И поит кумысом меня
Красавица в шелковом платье.

Гляжу, как в туманной дали
Мерцают снега Ала-Тоо.
И верю, что нету земли
Прекрасней родного джайлоо.

 

СИЛА МАТЕРИ

Мать говорит: «Нет вестей… Ветер ненастья крут..
Четыре года прошли – письма всё не идут.
Не зная, где мой сынок, где жеребёнок мой,
Как-то летом я сидела, сушила курут.

Выгнулась вдруг земля, двинулась гор круговерть
И покачнула двор, дрогнув, земная твердь.
Что же это кругом? Что предвещает гром?
Вижу: идёт мой сын, сын, одолевший смерть…

Это ведь Сила его поле согнула в дугу,
Плачу от радости я, слёз я унять не могу…»
Нет, это – сила твоя! Мама, сила твоя
Землю встряхнула, хребет переломила врагу!
Перевёл Михаил Синельников

 

* * *

– Все гибнет, меняется все, – говорят.
А что если я, не меняясь заранее,
Возьму и отправлюсь отсюда в Ак-Су,
Как только настанет пора угасанья.

Возьму и отправлюсь отсюда в Ак-Су.
И тысячу лет не приеду ни разу,
И стану есть желтые дыни, как мед.
Скажите на милость, кому я обязан?

Возьму и отправлюсь отсюда в Токмак.
И тысячу лет не приеду ни разу
Отправлюсь и буду там есть виноград.
Скажите на милость, кому я обязан?

Возьму и отправлюсь отсюда в Нарын.
И тысячу лет не приеду ни разу.
И буду там пить я кумыс и айран.
Скажите на милость, кому я обязан?

 

РОДИНА

Снег, Мороз жестокий. Крутит ветер тьму.
Потеплей оденься, родина моя!
Я пойду с тобою в бурю, в холод, я
И мороз, и вьюгу на себя приму.

Мрак вокруг сгустился, неприглядна ночь
Берегись засады, родина моя!
И врагов удары встречу грудью я
На себя приму их, чтоб тебе помочь.

Вот и нет морозов, вот и нет снегов!
Все вокруг яснеет, родина моя!
Ты сильна, свободна, весела – и я
За твою твердыню умереть готов.

 

ОТЧИЗНА

Оденься теплее — подъем впереди,
И силится вьюга с дороги столкнуть.
Дай холод приму на себя, подожди,
Отчизна моя, дай разведаю путь!

Как ночи страшны и суровы… Гляди,
Заблудится конь. Только шаг до беды,
Дай муки приму на себя, подожди,
Отчизна моя, дай разведать следы!

Развеет весна этот холод и тьму,
И тучи разгонит над высью твоей.
О, дай на себя все болезни приму,
Отчизна моя, только ты не болей!
1948.
Перевод Михаила Синельникова.

 

ПАМЯТЬ ОБО МНЕ

Постелят мне камень, накроют песком,
Но, если строка моя вспыхнет хоть в ком,
Могильные плиты я сброшу с себя
И в росной степи проскачу рысаком!
1945

 

ПОЛИВЩИК

Поливщик поле поливает.
Вода металлом отливает.
А ненаглядная хозяйка
Пришла. Садится. Отдыхает.

Он едет на конях горячих,
На скакунах, а не на клячах.
А расторопная хозяйка
Румяный вынула калачик.

Обширна вешняя запашка.
Потна поливщика рубашка.
Заботлива его хозяйка:
Полна бараньим жиром чашка.

Поливщик трудится недаром,
Вода бежит в кипенье яром.
Но терпеливая хозяйка
Всё ждет с кипящим самоваром.

Вот наконец туман поднялся.
Вот наконец и муж примчался.
Не зря ждала его хозяйка,
К устам губами он прижался.

 

ИССЫК-КУЛЬ

Иссык-Куль, я тобою любуюсь всегда.
Песнь моя, будь прозрачна, как эта вода…
Свет зари, что встает, Иссык-Куль, над тобою
Как меня утешал он в былые года!

Иссык-Куль, я всю жизнь тебя слушать готов.
Ты вдохнул в мои песни прохладу ветров,
Ты прекрасен, когда белизною сверкают,
Бурно пенятся гребни тяжелых валов.

Иссык-Куль, пока жив ты, и я не умру.
Я люблю твоих бурь благодатных игру,
Я судьбу свою благословляю за щедрость,
Что дано мне писать возле волн на ветру.

Мое озеро, пенясь, грози облакам,
Улыбайся зарей ослепительной нам,
А бездарных поэтов, слагающих вирши
Вроде этих, хлещи ты волной по щекам!

 

МАЛЯР

Пришел маляр и наш покрасил дом,
И словно солнце поселилось в нем.
Вот этот человек в спецовке старой,
Он радость нам принес своим трудом.

В ненастье дом сияет, как дворец,
Сын улыбается, поет отец.
Вот этот человек в спецовке грязной,
Он – с чистым сердцем – светлых дел творец.

Веселье в доме, всюду звонкий смех,
Как будто праздник, торжество у всех,
В труде есть благородство,- благороден
С простою речью этот человек.

Он поздно лег и на рассвете встал
Прекрасен труд, велик он или мал
Но почему ж отец мой, век кочуя,
Такого в жизни мастерства не знал?

 

ДЖЕНИШБЕК

Поэма

Родной Иссык-Куль, то спокойный, то гневный
Мой лучший товарищ, мой друг задушевный.
Охваченный горечи черным огнем,
Опору для жизни я чувствовал в нем.

Со мной Иссык-Куль навсегда неразлучен:
Понятен он мне, если хмурится тучей,
А если ласкается к берегу он,
Как я, он, мне кажется, нежно влюблен…

Дает Иссык-Куль наш свободу волнам,
Те мчатся подобно лихим скакунам.
Светясь изнутри, разгоняет он тьму –
Огни пароходов плывут по нему…

Привольно живут в Иссык-кульском краю:
Джигитам своих дочерей отдают.
Сегодня встречает народ сыновей,
Что были в разлуке с отчизной своей.

Вот якорь бросает большой пароход:
Как взнузданный конь, он все рвется вперед,
И сразу наполнена пристань людьми:
– О мой верблюжонок! Отца обними!

Шум встреч затихает. Расходятся в горы –
Который пешком, на повозке который.
Как мчится ручей к Иссык-Кулю весной,
Так сын возвращается в дом свой родной…

И пристань пустеет. Стоит над водой
Один только старец с седой бородой…
Как будто летел легендарный скакун,
И ногу поранил себе наскоку…

Кто он – вам расскажут его земляки.
Минбаем зовут старика. От тоски
По сыну он ходит с другими сюда:
Зовет его даль и пугает вода.

Был сын у Минбая джигит и храбрец.
Недаром назвал при рожденье отец
Его Дженишбеком. Всегда побеждать
Он должен был в жизни и горя не знать.

Но что-то не едет на родину сын –
Минбай возвращается в горы один,
С тяжелою думой, с надеждой в груди,
Что все-таки встреча еще впереди…

Идет посмотреть, не приехал ли сын,
И мать Дженишбека. Тяжелый кувшин
С кумысом несет, но чужих сыновей
Она угощает из чаши своей.

Иной раз бывает, что ветер и ночь
На пристани видят Минбаеву дочь:
Любимого брата встречает сестра
И в черные волны глядит до утра…

Но всех безутешней несчастный отец.
Измучился он ожиданьем вконец,
Все ждет, хоть уж пристань пуста и темна –
Лишь плещется тяжко о берег волна…

«О жизнь! Ты ведь щедрой к Минбаю была!
Ты в дар ему сына – джигита дала.
Что ж мечется сердце в груди старика,
Как мечется конь, потеряв седока?

О жизнь! Ты нам даришь любовь и семью,
Но разве не ценим мы ласку твою?
Так что ж ты утешить отца не могла,
И словно орел он, лишенный крыла?»

Так думал старик, вновь оставшись один, –
Ему все мерещится маленьким сын…
– О боже, – вздыхает Минбай в забытьи,
– Как помыслы трудно постигнуть твои!

Но время ему возвращаться домой.
Пред ним его путь, завороженный тьмой…
Махая камчою, он едет во тьму,
Боясь, что надежда изменит ему…

Но нет, он не может вернуться в свой дом,
Где все ожидают их с сыном вдвоем…
Он с другом старинным не виделся век,
Он едет туда, где живет Курманбек.

Живет Курманбек уже семьдесят лет –
Но крепче мужчины в окрестности нет.
Так руку при встрече он жмет, что джигит
– Силач – с удивленьем вдогонку глядит…

С поклоном вошел к Курманбеку Минбай.
Садятся друзья, разыскали насвай
И друга опять упрекнул Курманбек,
За то, что в тоске тот проводит свой век.

«Как ты слабоволен! По правде сказать
Привык ты себя беспрерывно терзать!
Пристало ль джигиту унылым ходить.
О горе своем все твердить да твердить?!

Коль жив Дженишбек – он вернется к отцу!
Погиб – все равно тебе ныть не к лицу!
Героя с тобою оплачет страна –
Нас всех обездолила эта война.

Я сам проводил шестерых сыновей,
Но мир не печалил печалью своей!..
Ведь только двоих я увидел в живых,
Но слез ты ни разу не видел моих!

Ты сразу не слышал, признайся, Минбай,
Что я говорил: эх, мол, что за судьба!..
Смотри-ка, восьмой мне десяток идет,
А младшему сыну исполнился год!..

И может, по зову родимой страны
И этот уйдет по дорогам войны.
Что ж делать, раз этого требует честь
– Не только семья – у нас Родина есть!»

Минбай подошел, и под полог взглянул,
А мальчик ручонки к нему протянул…
Волнуясь, воскликнул Минбай: «Курманбек!
Пусть будет твой сын, как и мой Дженишбек!

Рука его в битвах да будет легка!
Пусть стар я – дорога сынов далека.
Сейчас ровно год с окончанья войны
Девятое мая – рожденье страны!»

И старый Минбай снова сел на коня,
И к пристани едет. Там, тайну храня
Гудит Иссык-Куль и встает, разъярен,
И волны со всех набегают сторон…

Да, сын Дженишбек был джигит и храбрец,
Он пал, как герой, как отважный боец.
Не знает отец, что глубок его сон –
Что сын под Варшавою пулей сражен…

Он умер во имя Победы, и вот
Шумит Иссык-Куль и, волнуясь, встает!
Посмертную славу поет он бойцу,
Последний привет он приносит отцу…

И катятся волны под грохот суровый –
Несут они сына последнее слово,
Не слышит Минбай, и стоит он один –
Надеется все, не вернется ли сын?

Отец, не дождешься ты этого дня…
Ты к пристани гонишь напрасно коня!
Но радостный голос сыновний дойдет
Девятого мая к тебе – каждый год!

Шумит Иссык-Куль… Он поет о тебе –
О воле, о мощи, о славной судьбе…
Светясь изнутри, разгоняет он тьму,
Огни пароходов плывут по нему…

Like this:

Like Жүктөө...

Related

kmborboru.wordpress.com

Алыкул Осмонов — өмүр баяны

Алыкул Осмонов кыргыз элинин алгачкы жазма акындарынын эң ири өкүлдөрүнүн бири. Жаштайынан томолок жетим калып, Токмок балдар үйүндө тарбияланат. Мына ушул жерде адабий китептерге өтө кызыгып, өз алдынча ыр жазып баштайт.

14 жашында Фрунзе педагогикалык техникумга кирип 1928 – 1933-жж. окуйт. Ал жакта адабий ийримдерге катышып, орустун белгилүү жазуучуларынын чыгармалары менен таанышат. 

1930-жылы "Сабаттуу бол" гезитинин сентябрь айындагы санында биринчи жолу "Кызыл жүк" деген ыры басылып, адабий тушоосу кесилет. Ушундан баштап анын ырлары гезит, журналдарга үзбөй жарыяланат. 1933-жылы техникумду бүткөндөн тартып, ал биротоло чыгармачылыктын артынан түшөт. Дүйнөлүк адабияттын мыкты үлгүлөрүн үзбөй окуп, билимин, тажрыйбасын тереңдетет. 

Алыкул 1938-жылы 9-апрелде СССР Жазуучулар союзунун мүчөлүгүнө өткөн. 1950-жылы Москвада орус тилинде жарык көргөн "Мой дом" аттуу ырлар жыйнагы адабият боюнча Сталиндик сыйлыктын талапкерлигине көрсөтүлгөн.

"Ленинчил жаш" гезитинде, "Чабуул" журналында иштеген. Кийин акындын бир нече ырлар жыйнагы басмадан жарык көргөн. Оригиналдуу акындык жүзү 1945-жылы чыккан "Махабат" аттуу жыйнагынан таасын көрүнгөн. Акындын поэтикалык жеңиши менен эстетикалык принциптери "Жаңы ырлар", "Менин жерим — ырдын жери", "Ата журт" жыйнактарында дагы бекемделген. Бул жыйнактар кыргыз поэзиясын мурда болбогон реалисттик жаңы табылгалар, терең философиялык мазмун менен байыткан.

Алыкул Осмонов 1935-1950-жылдар аралыгында ондон ашык ыр китептердин ээси болду. "Таңдагы ырлар", "Жылдыздуу жаштык", "Чолпонстан", "Махабат", "Жаңы ырлар", "Менин жерим — ырдын жери" деген жыйнактары жарык көрдү. "Мой дом" аттуу ырлар жыйнагы 1950-жылы Москвадан орус тилинде басылды. Бул китеп жалпы союздук окурмандар тарабынан жылуу кабыл алынып, акындын атагын алыска таратты.

Кыргыз фольклоруна кайрылып, аларды кайрадан иштеп чыгуу боюнча да көп эмгектенген. Балдар адабиятына кошкон салымы чоң. Мындан сырткары, чоң котормочу экендигин дагы көрсөттү. Пушкиндин "Евгений Онегин", Крыловдун тамсилдерин, Шекспирдин "Он экинчи түн", "Отелло" трагедиясын, Шота Руставелинин "Жолборс терисин жамынган баатыр" жана башка авторлордун чыгармаларын кыргыз тилине которгон. Ошондой эле, бир нече драмаларды жаратты. Көптөгөн ырларына обондор жаралды. 

Калемдеш жана замандаштарына караганда Алыкул Осмоновдун таланты да, тагдыры да бөлөкчө. "Кудайга миң мертебе калп айтса да, ырына миң мертебе калп айта албаган" бул акын өзүнүн керемет поэзиясы менен адамдардын жүрөгүнө жашоонун не бир ажайып сулуулугун, кымбаттыгын жеткире алган. Алыкул өз өмүрүн ырсыз элестете алган эмес. Ошондуктан өмүрүнүн акырына чейин поэзияны ыйык туткан. Кудурети күчтүү табияттан анын сураганы да бир гана нерсе эле. Ал ыр болчу:

Мен турмушта сараң, ачкөз эмесмин,
Өктөө кылып: "Ай, аз бердиң", — дебесмин.
Байлык, үй-жай, ден соолуктан ардактуу,
Мага берсе, эки сабак ыр берсин.

Осмоновдун акындык жана адамдык сапатын мына ушул төрт сап ыр эле аныктай алат. Ал өмүр бою бул шертинен тайган жок. Улуу адам кайталангыс таланты менен өзүн өлбөс кылып жаратат. Алыкул да ошондой таланттардын катарына кирет. 

Бар бололу, түгөнбөйлү, курдаштар,
Узак, узак, узак болсун бул сапар.
Кылым бүтүп, дүйнөдөн жок болсок да,
Кайра кайтып жолугушчу жолдор бар.

Менин күнүм өлбөсүнө түңүлбөйт,
Толкун урса тайызына сүрүлбөйт.
Тирүүлүктө жоктугуна жол бербей,
Жер түбүндө чирисе да, бир гүлдөйт.

Акындын бир нече жыйнактары, поэмалары жана балдарга арналган чыгармалары орус, англис, эстон, казак тилдерине которулуп, төрт ыры япон тилиндеги "Дүйнөлүк акындар" альманахына кирген.

Ошондой эле, анын чыгармалары орто мектептерде, жогорку окуу жайларда кеңири окутулат. Өмүрү, чыгармачылыгы боюнча көптөгөн адабий, публицистикалык жана илимий эмгектер, китептер жазылуу менен кыргыз адабият тарыхында Алыкул таануу багыты улам кеңири кулач жайган.

Алыкулдун айрым чыгармалары табышмактуу сөздөрдү камтыганын байкоого болот. Профессор Осмонакун Ибраимов акындын табышмактуу сырлары боюнча бир катар пикирлерин айтып чыккан. Анын айтымында Алыкул Осмоновдун чечиле элек сыры — анын саясатка болгон мамилеси. Акын аттуунун баары жабыла партияны, Ленин менен Сталинди асман-айга теңеп ырдап жаткан мезгилде Алыкул дээрлик үн каткан эмес. Учур саясатын же жакшы, же жаман дебей, негизинен түбөлүктүү темаларды жазган.

"А бирок суроо туулат: Касым Тыныстанов атылып, кыргыздын нечен мыктылары дайынсыз жок болуп кеткен катаал заманды Алыкул укпадыбы, көрбөдүбү? Же көрсө да көрмөксөнгө салдыбы? Бул табышмактуу чоң суроо. Жок, көрсө Алыкул баарын көрүп, баарын сезиптир, нечен түйшөлүптүр, бирок бороон-чапкындуу каар заманды ачык публицистиканын тили менен эмес, Эзоптун тили менен, метафоранын тили менен, каймана образ жана салыштыруулар менен так да, даана да кылып ачып бериптир", — дейт професссор Осмонакун Ибраимов. 

Айрыкча "Ата Журт" деген ырда Алыкул замандын портретин абдан эле элестүү жана жеткиликтүү кылып берген:

Жылуу кийин, жолуң кыйын үшүүрсүң,
Кыш да катуу бороон улуп, кар уруп…
Суугуңду өз мойнума алайын,
Жол карайын, токтой турчу, Ата Журт!

Жазда башка жел тийбесин абайла,
Көпкө турбас мобул турган сур булут.
Бүт дартыңды өз мойнума алайын,
Сен ооруба, мен ооруюн, Ата Журт!

Түндөр жаман кырсык салып кетпесин,
Наалат келип, ат тизгинин шарт буруп…
Азабыңды өз мойнума алайын,
Из карайын, токтой турчу, Ата Журт!

Жазда башка жел тийбесин абайла,
Көпкө турбас мобул турган сур булут.
Бүт дартыңды өз мойнума алайын,
Сен ооруба, мен ооруюн, Ата Журт!

"Кыштын катуу", "жолдун кыйын" болуп турганы, "түндөр жаман", "жаз да башка" экендиги, заман оорлоп, асманды "сур булут" каптап тургандыгы — абдан күчтүү тартылган заман портрети, мезгил сүрөтү. Мактоо эмес, сындоо. Бул ыр 1948-жылы, башкача айтканда Сталиндик репрессиянын экинчи толкуну башталып жаткан кезде, Т.Саманчин, Т.Байжиев, З.Бектенов "Манас" эпосу үчүн камакка алынып, саясат катуулап, заман чын эле сурданып турган кезде жазылганын эскерте кетели. Демек ал саясатты да жазган, бирок элчилеп ураалаган эмес, тескерисинче, абдан кооптонгонун, дагы кандай заман болуп кетет деп чочулаганын жогорудагыдай метафоралардын, символдордун, тереңге катылган коддордун тили менен жазган. Бул боюнча Осмонакун Ибраимов чыгармаларын терең изилдеп ушундай пикирге келген. 

Улуттук сөз өнөрүнүн бүгүнкүсү менен эртеңкиси туурасында ойлонуу, өзүнө талап коюу А.Осмоновду көп нерсеге милдеттендирди. Ошондуктан мурдагы жазгандары такыр жакпай, өз жараткандарын өзү жериди. Нечен толгонуудан кийин басмага даярдаган ырларынын жаңы жыйнагын өрттөп да жиберди. Бул үчүн чоң жүрөк, ашкере баатырдык керек эле. Алыкулда андай касиет, сапаттардын баары бар болчу. Анын чыгармачылыгынын бурулуш учуру да дал ушул жылдарга туура келди. Бирок ажал ач колун сунуп, өлүм жакындап, суусу түгөнө берди. Көзү өткөндөн кийин, 1964-1967-жылдары чыгармаларынын үч томдугу жарык көрдү. 1984-1986-жылдары ырлары, котормолору, поэмалары менен драмалары кайрадан үч томго топтоштурулду.

1988-жылы Бишкектеги №68 мектепке, 1990-жылы №9 китепканага акындын ысымы ыйгарылган. Кыргызстанда жалпысынан 20га жакын мектеп, тоо чокусу (4060м) жана бир кемеге Алыкулдун ысымы ыйгарылган. А.Осмоновдун алтымыштан ашык ырларына обон чыгарылып, М.Убукеев, Л.Турусбекова, С.Ишенов сыяктуу кинорежиссерлор акын тууралуу тасма тартышкан. 1986-жылы Кыргызстан улуттук жазуучулар союзу Алыкул Осмонов атындагы адабий сыйлыкты жана жаштар арасында жыл сайын өтүүчү "Алыкулдун Акбозат" поэзия майрамын уюштурган.

Сыйлыктары. "Ардак белгиси" ордени (1938-ж), "1941–1945-жж. Улуу Ата Мекендик согуш мезгилиндеги каарман эмгеги үчүн" медалы менен (1946-ж) сыйланган. 1967-жылы Кыргызстан Ленин комсомолу сыйлыгынын №1 лауреаттык күбөлүгү ыйгарылган. 

Ашкере айкөл, ташкындаган таланттын туз-насиби 35 жылга гана өлчөнгөн экен. 

Залкар акын 1950-жылы 12-декабрда дүйнө салган.

sputnik.kg

Ымыркайында апасынан ажырап... Улуу акын Алыкул Осмонов тууралуу 8 факты

Кыргыз поэзиясынын классиги, улуу акын Алыкул Осмонов узакка созулган оорунун азабынан жарык дүйнө менен 69 жыл мурун кош айтышкан. Мезгил эрте алганы менен акындын ырлары азыркыга чейин таасирин, касиетин жоготпой келет.

Sputnik Кыргызстан агенттиги 35 жылдык өмүрүнө карабастан артына эбегейсиз мурас калтырган алп акын тууралуу кызыктуу фактыларды сунуштайт.

Ымыркай кезинде апасынан ажыраган. Алыкул Осмонов 1915-жылы 21-мартта табиятка жаңы дем берген Нооруз менен кошо Кара-Балтадагы Каптал-Арык айылында жарык дүйнөгө келген. Ата-энеси Осмон менен Алтын колунда жок карапайым адамдар эле. Кайгылуу турмуш болочоктогу акын үчүн эрте эле башталып, ымыркай кезинде апасынан, жашы үчкө келгенде атасынан ажырайт. Ошентип эки бир тууганы менен бирге бараар жери жок жетимге айланат. Жарытылуу кийимге, курсак тойгузган тамакка жетпей, суукта калган күндөрүндө тагдырдын дагы бир соккусуна кабылып кургак учук оорусу жабышат. Бой жетпей азапка тумчуккан Алыкулга 1925-жылы гана баш калкалоочу жай табылат. Туугандары аны Токмоктогу балдар үйүнө тапшырышат.

Балдар үйүндө тарбияланган. Алыкул Осмонов үчүн балдар үйү жылуулук жана мээрим тартуулаган экинчи үйгө айланат. Бул жер аны жатканга жер, ысык тамак гана эмес, татыктуу билим менен да камсыз кылат. Чала болсо да орус тилин үйрөнгөн зирек бала окуу жайдын белдүү окуучуларынын катарында эле. Мурда билбеген дүйнөлүк жазуучулардын китептери менен таанышып, руханий дүйнөсүн, акындык талантын өнүктүрөт. Алгачкы ыры да дал ушул жердеги окуучулардын дубал гезитине чыгат. Анан тарбиячысы Грунья Савельевна менен таанышат. Ата-эне сүйүүсүн татпаган бала үчүн тарбиячысы чыныгы коргоочуга айланат. Акын Грунья Савельевнадан көргөн жардамын өмүр бою унутпай, ага арнап бир нече ыр жаратат. Алыкул өз үйүнө айланган балдар үйү жана энесинин ордун толтурган тарбиячысы менен 1929-жылы коштошот.

© Sputnik / Табылды Кадырбеков

Алыкул Осмонов 1915-жылы 21-мартта табиятка жаңы дем берген Нооруз менен кошо Кара-Балтадагы Каптал-Арык айылында жарык дүйнөгө келген.

Оорусу окуусуна кедергисин тийгизет. Осмонов Токмокту артта калтырып, жогорку окуу жайга тапшыруу үчүн Фрунзе шаарына келет. Борбор калада замандын эң маанилүү окуу жайы болгон педагогикалык техникумга тапшырат. Бул жерде Райкан Шүкүрбеков, Мидин Алыбаев сыяктуу адабиятка шыктуу, таланттуу жаштар менен бирге окугандыгы анын чыгармачылыкка кызыгуусун дагы да арттырат. Бирок күн-түн дебей жазган ырларын курдаштарына көрсөтүүдөн тартынат. Анткени эмгектеринин көбү ата-энесине болгон кусалыгы, оор тагдыры тууралуу эле. Ошентип 1930-жылы "Сабаттуу бол" гезитине "Кызыл жүк" ыры чыгат.

"Ал ырды окуп алып ошол түнү кубанганымдан уктабай чыктым. Газетаны катып коюп, күнүгө он жолу окуйм. Эртеси дагы бирди жазып алпардым, анан дагы... дагы... Сабак маалында да, бош убагымда да жазам", - деп жазганы бар. Гезит беттерине чыккан чыгармалары башка улуу акындардын да көңүлүн буруп, Жоомарт Бөкөнбаев менен Аалы Токомбаев жаш Алыкулга мактоо сөздөрүн айтышат. Бирок жаштайынан кое бербеген дарты билим алуусуна да кедергисин тийгизет. Мындан улам 1933-жылы окуусун толук бүтүрбөй, техникумду таштоого аргасыз болот. Ара жолдо калган акын айылга кетүүгө камына баштайт. Ошондо Аалы Токомбаев ага иш таап берип, шаарда калып чыгармачылыгын улантууга шарт түзүп берет. Жазуучунун жардамы менен "Чабуул" журналында башталган журналисттик ишмердиги "Ленинчил жаш" гезитинде уланат.

Ырларына ичи чыкпаган акын. Эки жылга жакын убакыттын ичинде жазган ырлары эл арасына тарап, таанымал акынга айланат. 1935-жылы талыкпаган эмгегинин натыйжасы катары "Таңдагы ырлар" деген биринчи жыйнагы жарык көрөт. Анын ичине акындын алгачкы поэмасы "Ок жаңылды" да камтылган эле. Ага улай 1937-жылы "Жылдыздуу жаштык" жана "Чолпонстан" жыйнактары чыгат. Дале болсо калеми жетиштүү курчуй элек жаш акындын бул жылдары жазган ырлары көбүнчө төкмө акындардыкындай жамакка жакын эле. Мындан улам анын ырларын окурмандар сүйүп окуса да, акындын өзүнүн ичи чыкпайт. Бирок эмгеги жогорку жактан да татыктуу бааланып, 1938-жылы Жазуучулар союзуна мүчөлүккө кабыл алынып, ага кошумча Ардак грамота менен сыйланат. Өз эмгектерине сын көз караш менен караган бул инсан 1945-жылдан кийинки чыгармачылыгына гана ичи жылыган. Өзү да бул мезгилди чыгармачыл жактан жетилген, бышкан убагы экендигин белгилеген жайы бар. Чындыгында эле Улуу Ата Мекендик согуш аяктагандан кийинки беш жыл Осмонов үчүн жемиштүү мезгилге айланат. Алгач 1945-жылы жубайы Зейнеп Сооронбаева менен болгон оош-кыйыштуу жашоосу тууралуу "Махабат" жыйнагы чыгат. 1947-жылы ырлар жана поэмаларды камтыган "Балдар үчүн", "Менин жерим — ырдын жери" жана "Жаңы ырлар" жыйнактары жарык көрөт. Ошондой эле орус тилинде жазылган "Мой дом" жыйнагы адабият тармагындагы Сталиндик сыйлыкка талапкер болот.

© Sputnik / Табылды Кадырбеков

Алыкул Осмонов 1938-жылы Жазуучулар союзуна мүчөлүккө кабыл алынып, ага кошумча Ардак грамота менен сыйланат. Өз эмгектерине сын көз караш менен караган бул инсан 1945-жылдан кийинки чыгармачылыгына гана ичи жылыган.

Акындын ашыгы Айдай. Алыкул Осмонов үйлөнгөнгө чейин жашоосунда бардыгынан жогору коюп, чын дилинен махабатын арнаган кыз болгон. Акын аны күндөлүгүнө, сүйүү ырларында "А" деген ат менен жазып, алгачкы жолу сүйгөн айымы катары белгилеп, экөөнүн чогуу өткөргөн күндөрүн өмүрүндөгү эң бактылуу мезгил катары эсептеген. Замандаштары анын жүрөгүн алган кыздын чыныгы ысымы Айдай Жигиталиева экендигин айтышат. Акындын күндөлүгүнө баам салсак, акын сүйүктүүсү менен 1937-жылдын башталышын — Жаңы жылды чогуу тосконун жазган. "Кубанычтуу жолугушуу кандай. Аны канчалык көп көрсөң, ошончолук сугуң артат. Ошончолук жүрөгүңдөн от жалындап күйөт. Андан соң "Наталка Полтавканы" үч киши барып көрдүк. Көңүлдүү олтурдук. Жолдо турмуш жөнүндө сүйлөштүк". Бул ошол эле жылдын январь айынын ортосунда жазганы. Бирок экөөнүн махабаты көпкө узабай, 1938-жылы май айында ашыктар бири-биринен кол үзөт. Акын ажырашуунун чыныгы себебин өзү да билген эмес. Экөөнүн эки ача жолго түшкөнү тууралуу көп түркүн божомол кептер айтылат. Алардын бирине караганда, ошол кездеги каада-салтка ылайык, Айдайды ата-энеси башка бирөөгө кудалап беришкен экен. Алардын көңүлүн кыя албай башканын колун кармаган жаш кыз төрөттөн кийин көз жумат. Алыкул күйүтүн ыр жана иш менен басууну чечип, күн-түн дебей жазып, аны менен бирге белгилүү "Жолборс терисин жамынган баатыр" поэмасын которууга катуу киришет.

Бактысыз үй-бүлө. Алыкул Осмонов жубайы Зейнеп Сооронбаева менен 1940-жылы таанышат. Акын Москва театралдык институтун бүтүргөн жаш кыз менен жолуккан алгачкы күнү эле баш кошуу сунушун билдирген экен. Экөө кыз-жигит катары бир аз сүйлөшүп жүргөн соң 1941-жылы жазуучулардын баарын чакырып, чоң той берип чогуу түтүн булата башташат. Чыныгы интеллигенттик үй-бүлө болгон жубайлар чыгармачылыкка шердене киришет. Алыкулдун калеми токтобой, ал эми Зейнеп театр таануу ишине аралашып, кыргыз сахналарында коюлуп жаткан спектаклдерге рецензия жазып, басма сөз каражаттарына жарыялай баштайт. Бирок кандуу согуш убагына туш келген үй-бүлөлүк жашоонун боосу бек болбойт. Экөөнүн ортосундагы пикир келишпестиктер чогуу жашаганына бир жыл болгондон кийин чыга баштайт. Буга акындын түнт мүнөзү жана кызганчаактыгы себеп болгондугу айтылып келет. Жубайы жумушунан улам убактысынын көбүн театрда өткөргөндүгү абалды ого бетер курчутат. Качан гана үй-бүлө толукталып кыздуу болушкандан кийин гана үйгө аз да болсо жылуулук кирет. Кубанычы койнуна батпаган акындын башы төрөтканадан чыкпай, чүрпөсүнө Жыпар деген ысым коёт. Тилекке каршы, экөөнүн кубанычы узакка созулбайт. Төрөт үйүндө суукка урунган бөбөк 15 гана күн жашаган соң чарчап калат. Анын өлүмү Алыкулга өтө чоң сокку болуп, бир топ убакыт колуна калем албайт. Эми гана өз нугуна түшкөн үй-бүлөдөгү ынтымак кайрадан урай баштайт. Күн алыс кайым айтышып, уруша берип, акыры 1943-жылы ажырашууга аргасыз болушат.

© Sputnik / Табылды Кадырбеков

Алыкул сүйгөнү Айдайынан ажырагандан кийин Зейнеп Сооронбаева менен 1940-жылы таанышат. Акын Москва театралдык институтун бүтүргөн жаш кыз менен жолуккан алгачкы күнү эле баш кошуу сунушун билдирген экен.

Пушкин жана Шекспирди кыргызчалаган. Алыкул Осмоновдун котормочулук ишмердиги да акындыгынан кем калбаган мааниге ээ. Алгачкы жолу жогорку окуу жайда окуп жүргөн кезинде орус акыны Александр Пушкиндин "Кышкы түн" ырын кыргызчалайт. Бирок ага өзүнүн көңүлү толбой, көпчүлүккө көрсөткөн эмес. Качан гана калеми курчуган соң Пушкиндин "Евгений Онегин" жана башка ырларын, Уильям Шекспирдин "Отеллосун", Михаил Лермонтовдун эмгектерин жана "Качкын" поэмасын, Иван Крыловдун "Тамсилдери" баштаган бир топ чыгармаларды которот. Ал эми анын котормочулуктагы эң маанилүү эмгеги катары грузин акыны Шота Руставелинин "Жолборс терисин жамынган баатыр" чыгармасы. Бул поэманы кыргызчалоо жандалбасы акындын түн уйкусун алган. "Чоңойдум, эр жеттим, эми бир зор иш кылбасам, менин Алыкул атым кайсы? Эгер бул иш менин колуман келбесе, анда мен чабал акынмын, колумдан эчтеке келбейт", - деп күндөлүгүнө да жазган. 1938-жылы башталган которуу иши анын эки жылга жакын убактысын алат. Кай жерде жүрбөсүн күн-түн дебей иштелген китеп акыры 1940-жылы Казань шаарында 10 миң нуска менен чыгат. Бул китеби Алыкулга мурда болуп көрбөгөндөй ийгилик алып келип, чыгарма дароо окурмандардын сүйүүсүнө арзыйт. Ал тургай китептеги Автандил, Тариэл, Батма, Нестан, Тинатин аттуу каармандардын ысымдары азыркы күнгө чейин кыргыздардын арасында популярдуулугун жоготпой келет.

Дартынан айыга албаган акын. Алыкулга жаштайынан жабышкан кургак учук аны аксатып, бир топ запкы жедирди. Бул оору бир гана турмушуна эмес, чыгармачылыгына да терс таасир тийгизген экен. Мындан улам акындын эмгектеринин көп бөлүгүн өлүм жана тирүүлүк жөнүндө ырлар түзгөн. Ошондой эле анын көпчүлүктөн оолак жашоосуна, жалгыздыкты тандоосуна жана түнт мүнөзүнө да дал ушул дарты түрткү болгон. Сүрөтчү Гапар Айтиевдин жубайы Гарифа акынды жакындан тааныгандыктан ал оорусунун азабын катуу тартканын белгилейт. Гезиттердин бирине берген маегинде: "Алыкул биздин үйгө көп келчү. Бирок кең-кесири маектешип деле отура алчу эмес. Оорусу бар эмес беле. Ошонусунан кысынып, кайра тез эле жөнөп калчу. "Силердин жаш балдарыңар бар" деп тамак ичсе идишин өзү жууп, анан кетчү. Ушинтип ооруну бирөөгө жугузуп албайын деп аябай этияттанып, сактанып эле жүрчү", — деп айткан. Алыкул Осмонов көп жылдар бою өлкөдөгү оорукана, санаторийлерди кыдырып, айыгууга катуу аракет кылат. Бирок, тилекке каршы, дарт 1950-жылдын кышы менен кошо күчөй баштайт. Ичээр суусу аяктап баратканын сезгендей акыркы жолу көл жээгине барып келген соң Фрунзе шаарындагы үйүндө 12-декабрда ызгаардуу суук күндө жашоо менен кош айтышат.

sputnik.kg

Алыкул Осмонов ыр жыйнагы

ОТУЗ ЖАШ

Ырас, өмүр кандай кыска, кандай аз…
Тагдыр ошол, өлчөмүнөн көп кылбас.
Бирок чиркин аздыгына мейли эле,
Анын октой тездигине катат баш.
Кечээ гана тиги кырда жок эле,
Кайдан чыкты боз ат минген отуз жаш?

Токточу өмүр, токточу өмүр, токтой тур!
Көзүң чуңкур, өңүң кансыз, сары сур.
Тил албассың, жоголо бер, кете бер,
Сенден күчтүү, сенден өжөр бул учур.
Он беш жолу улам кайра туулуп,
Он беш жолу жашарбасам, карап тур!

 

ЭСКЕРМЕ

Билбейм, кандай, эмне ойдо экен катарым?
Мен өзүмдүн тагдырыма капамын.
Заманымдын керегине жарабай,
Эрте кургап, муздап бара жатамын.

Мен жашадым өз күнүмө таарынбай,
Кара тилек, жаман ойго багынбай.
Түк билинбей өтүп кетет окшоймун,
Бир кеченин жаап кеткен карындай.

 

АТА ЖУРТ

Жылуу кийин, жолуң кыйын үшүүрсүң,
Кыш да катуу… бороон улуп, кар уруп…
Суугуңду өз мойнума алайын,
Жол карайын, токтой турчу, Ата Журт!

Түндөр жаман… кырсык салып кетпесин,
Наалат келип, ат тизгинин шарт буруп…
Азабыңды өз мойнума алайын,
Из карайын, токтой турчу, Ата Журт!

Жазда башка… Жел тийбесин абайла,
Көпкө турбас мобул турган сур булут.
Бүт дартыңды өз мойнума алайын,
Сен ооруба, мен ооруюн, Ата Журт!

 

БАР БОЛГУЛА

Бар болгула, түгөнбөйлү, курдаштар,
Узак, узак, узак болсун бул сапар.
Кылым бүтүп, дүйнөдөн жок болсок да
Кайра кайтып жолугушчу жолдор бар.

 

КОШТОШУУ

Кайда жүрбөйт эр жигиттин жаш башы,
Кайда калбайт сүйгөн жардын көз жашы.
Алыс сапар кең Маскөөгө жол алып,
Коштошорго толкуну жок көл жакшы.

Аман болсун эр жигиттин жаш башы,
Неге керек сүйгөн жардын көз жашы.
Жолтоо кылып «кош» дегенди угузбай,
Коштошордо күздүн күнкү жел жакшы.

Кайда жүрбөйт эр жигиттин жаш башы,
Кимге керек ата-эненин көз жашы.
Эгер «кел» деп Ата Мекен чакырса,
«Аманбыдан» «кош» деп айткан сөз жакшы

 

МЕН ТАНСАМ

Мен тансам: жаштан танам, ырдан танбайм,
Ыры жок өмүрүмө канаттанбайм.
Кудайга миң мертебе калп айтсам да,
Ырыма бир мертебе калп айта албайм.

Мен кыргыздын акыны
Ким берсе да жакшы берген бактымды,
Ким койсо да жаман койгон атымды.
Ушакчыдан не кылам деп сурасам,
— Беш тыйынга мага сат дейт даңкыңды!
Сатам!
Алсын!
Кайдан билсин баркымды?
Чайга салып жутар кезде:
Заар тилин куйкалачу,
Мен кыргыздын акыны!

Карлуу күнү берсе керек бактымды,
Аяз күнү койсо керек атымды.
Ичи арамдан не кылам деп сурасам,
— Бир тыйынга мага сат дейт даңкыңды!
Сатам!
Алсын!
Кайдан билсин баркымды?
Кантка салып жутар кезде:
Кара көңүлүн куйкалачу,
Мен кыргыздын акыны!

Таш идишке куйса керек бактымды,
Татты идишке куйса керек атымды.
Кароолчудан не кылам деп сурасам,
— Балам алсын бекер бер дейт даңкыңды.
Берем!
Алсын!
Сатпайм кадыр-баркымды,
Уйчу, койчу, кетменчинин
Менмин кымбат акыны!
Баалай келсе тең келе албайт,
Бул ааламдын алтыны!

 

ӨЗҮМДҮ ӨЗҮМ

Мен өзүмдү үй сыртынан тыңшасам,
Күрс, күрс эткен оор жөтөл үн чыгат…
Бүткөн экен кайран өмүр, кайран жан…
Деп жалооруп көңүлүм шондо бир сынат.

Мен өзүмдү бир көчөдөн карасам,
Баскан өңдүү алсыз, арык сөлөкөт…
Албуут бала, эми болуп араң жан,
Айыкпас дарт болгон өңдүү өнөкөт.

Мен өзүмдү уктаганда карасам,
Жаткан өңдүү бир өлүк жан, каны жок.
Жүрөк күчүн тамырынан санасам,
Чарчагандай араң согот, алы жок.

Мен өзүмдү өлгөн кезде карасам,
Күлүмсүрөп керилген бир шер жатат.
Бул акыйкат жазмышына жарашкан,
Тагдырына рахмат айткан азамат.

Билген билер, билбегенге не чара,
Менсинген жаш муну кимден кем көрөт?
Кең пейилдүү, ачык колдуу бечара,
Кыйын жашап, жакшы жазган өңдөнөт.

Мен өзүмдү бир кылымдан карасам,
Тээ алыстан чаң ызгыткан шаң чыгат.
Өлбөстүктүн өжөр эркин талашкан,
Эрдигинен эчен тирүү жан чыгат.

 

АДАМГА

Адамды адам меймандап
сыйлайт экенсиң,
Жакын жолдош жорону
жыйнайт экенсиң.
Жакшы тилек ак ишти
кыйбайт экенсиң,
Жакшы коргон досуңду
кең дасторкон үстүндө
Ичкин муну жегин деп
Кыйнайт экенсиң.
Ошентсе да өмүргө
Сыйбайт экенсиң.
Кара жердин алдына
Бири-бирин жашырып
Ыйлайт экенсиң…

 

АДАМЗАТ

Мүрөктүн суусу жөн суулардай шылдырап,
Агып жатса мал кечпес жашыл аралда.
Көк арчадай өңдөн азбас болсун деп,
Өзүм ичпей, ичирер элем адамга.
Мүрөктүн суусун ичирейин дегеним:
Адам деген картайгыч тура бечара.

Замзамдын суусу кайнар суудай шарактап,
Ташып жатса куш жете албас ыраакта.
Эти калың пилдей күчтүү болсун деп,
Бүт агымын бурар элем адамга.
Замзамдын суусун агызайын дегеним:
Адам деген чарчагыч тура бечара.

Олуя табып Улукман аке дарысы,
Жазгы гүлдөй тепселип жатса талаада.
Жүрөк оору, өпкө оорунун сообу үчүн,
Өзүм ичпей ичирер элем адамга.
Дары чөптү ичирейин дегеним:
Адам деген оорукчан тура бечара.

Ак шайы көйнөк, күмүш кемер сыяктуу,
Адамдын жаны сатылып турса базарда.
Дагы жыргап, дагы жашап көрсүн деп,
Өзүм албай берер элем адамга.
Жандарына жан кошоюн дегеним:
Адам деген көп өлгүч тура бечара.

 

МЕНИН КҮНҮМ

Менин күнүм өлбөсүнө түңүлбөйт,
Толкун урса тайызына сүрүлбөйт.
Тирүүлүктө жоктугуна жол бербей,
Жер түбүндө чирисе да бир гүлдөйт.

 

СҮЙҮҮ ЖАНА МЕН

Сүйүү эмне? Сүттөй таза колукту!
Ансыз анан алтын өмүр толукпу?
Ошондуктан эң биринчи жаш сүйүү,
Бермет,жакут,каухар кийип жолукту.

Кучактадым, өптүм, кыстым боорума,
Бул турмушта өлгөнчө бир болууга.
Бирок, сүйүү эң жалганчы нерсе экен,
Кош деди да от карматты колума.

Экинчиси: андан сулуу, андан жаш,
Жалынына жана турган жансыз таш.
Анын көркү миң бир түрлүү көрүнүш,
Мен андыктан: кайра кумар, кайра мас.

Аз дууладык жаштык, мастык оюнунда,
Ант бериштик өмүр байлап көп жылга.
Бирок, сүйүү жерден муздак нерсе экен,
Жашырынды жылаан байлап мойнума.

Менде айып жок…төмөнсүнбөйм эч кимге,
Андай болсо, «күнөө өзүңдө» деп билбе,
Бирок сүйүү уудан бүткөн нерсе экен,
Yчүнчүсү заар чачты бетиме.

Жылаан таштап, заар төгүп, чачып от,
Эрк сеники, шылдың кылмак, ойномок.
Бирок, түшүн, акылың кем жаш сүйүү,
Ошентсе да сенден көңүлүм калган жок!

Билем, анын туш тарабы терең жар,
Өзү зоока, куш жете албай болгон зар…
Эгер сүйүү күчтүү болсо өлүмдөн,
Мен сүйүүгө теңелүүгө акым бар.

 

СҮЙҮҮНҮН ТҮРЛӨРҮ

Сүйүү кызык, сүйүү таттуу бир башка,
Кимдер сүйбөйт дени таза жаш чакта.
Биз сүйөбүз, намыс кылбай сүйөбүз,
Жаш улгайып, карып бара жатсак да.

Анда айып жок. Айтам деген оюм бул:
Сүйгөнүм бар эки кызды бир учур.
Кандай болду ал сүйүүнүн аягы,
Мен сүйлөйүн сен жакшылап угуп тур.

«А» аттуусу мени көрүп кызарат,
«З» аттусу мени көрүп кумсарат.
Ал кызаруу, ал кумсаруу – чын сүйүү,
Сүйүү күчү жүрөгүнө от жагат.

Мен ойлодум, терең ойго малындым,
Ортосунда дал ушул эки жалындын.
Байкоо кылбай кумсарганын алам деп,
Өктө калып өмүрлүккө жаңылдым.

 

ФРУНЗЕ

Фрунзе, учкан уям, сүйгөн калаам,
Көп жүрдүк, ойноп, күлүп эсен-аман.
Эч качан жакшы элесиң эстен кетпейт,
Кашка суу, жашыл бакчаң, салкын абаң.

Фрунзе, сүйгөн шаарым, сүйгөн калаам,
Жаш күнүм, балалыгым сенде калган.
Турмуштун эң ысыгын сага берип,
Бөлүнүп бир өзүңдөн кайда барам.

Эй карачы эс алуучу жер сонун,
Көрө аласың ырахаттын толугун…
Фрунзе өстү, таштап баткак чыласын,
Бир эле көр, дүйнөгө кеп кыласың…

Дагы мына сабыр кылгын шашпагын,
Тээ тетиги бийик зоока таштарын.
Ташып келип сонун тамдар тургузсак,
Келет го дейм дагы миң жыл жашагың

 

ТИРҮҮЛҮК

Кеткен кетти, өткөн өттү бирдеймин,
Кечтим дайра агымынын миңдейин.
Кемибеген кенч экен го тирүүлүк,
Кенч дебесем анан аны не дейин?
Кайдан чыгып, качан келдим бу жерге?
Жел миндимби, суу миндимби, билбеймин.

Калган калды, бирин көзгө илбеймин,
Бастым ашуу, тайгак жолдун миңдейин.
Шаан-шөкөт, той экен го тирүүлүк,
Той дебесем анан аны не дейин?
Жашоо чиркин, бир тамшаным нерсе экен,
Кант жедимби, бал жедимби, билбеймин.

 

ТАБИЯТ ЖАНА МУЗЫКА

Ах, чиркин биздин күндөр кандай таттуу,
Бүгүндөн эртеңкиси ырахаттуу!
Табият жана анын музыкасы,
Күн санап,кандай сулуу,кандай шаттуу!…

 

ШОТА РУСТАВЕЛИГЕ

Шота аба, чын достуктун эң кымбаты,
Эр үчүн, керек жерде ак кызматы.
Жөнөй бер, дагы сонун жерге алпарат,
Алдагы мен берген ат — кыргыз аты.

Таарынба, белегимдин көрдүң азын,
Сынагын кандай экен, ичин ачкын.
Ал белек сага тааныш – сулуу Нестан,
Мен аны кыргызчалап кайра жаздым.

Тариэл – сен көргөндөй баа жетпес эр,
Автандил – жүзү жылуу акылман шер.
Түз талаа, бактуу калаа, тунук суулар…
Баары бар… Тинатин кыз үн салган жер.

Баягы кара үңкүрдө күткөн Асмат,
Батмажан виного мас, күлгөн шат-шат…
Айтылды өз түрүндөй Фридон дос,
Не сулуу, айлуу түндөр күмүштөй ак…

Айыбы жок жаш сүйүүнүн кайгылары,
Эң таттуу, эң бир укмуш муңу, зары.
Арфа ыры, жанды эриткен коңур үндөр,
Таарынуу, сүйүнүүлөр, баары… баары…

Жок күтпөйм, алдын алып айтпа рахмат,
Өзүң көр, өзүң өлчө таразалап.
Арманым ошол сүйүү бул күндө да,
Кайрадан жаралсачы, атаганат!

Шота аба, чын достуктун эң кымбаты,
Эр үчүн керек жерде ак кызматы.
Жөнөй бер дагы сонун жерге алпарат,
Алдагы мен берген ат — кыргыз аты.

 

ЫСЫК-КӨЛ

Ысык-Көл, сени сүйдүм, сени ырдадым,
Ырыма өзүң болдуң бел кылганым.
Күнүмдүн ичкен суудай берекеси,
Өзүңдүн бир көйкөлүп ыргалганың.

Ысык-Көл, сен ырыскым, сен жыргалым,
Ырыма өзүң болдуң бел кылганым.
Өзүнчө урматтуу бир салт экен го,
Күрпүлдөп көбүк чачып турган маалың.

Ысык-Көл, өзүң барда, мен да бармын,
Сен жарым, кереги не башка жардын.
Тагдырдын марттыгына мен ыраазы,
Бар тура, кубанаарым, мактанаарым…

 

* * *

Ысык-Көл кээде жымжырт, кээде толкун.
Толкуса толкунуна тең ортокмун.
Турмушта канча жолдош күтсом дагы,
Бир сырлуу мындай жолдош күткөн жокмун.

 

МУЗЫКА

Мен суу ичпейм таңдай катып турганда,
Мен нан жебейм алдан тайып курганда.
Музыкадай мага таттуу суусун жок,
Берчи мага,
Берчи мага,
Жарым кашык музыка!

Мен ыйлабайм капа тартып турганда,
Мен кубанбайм бак-дөөлөткө тунганда.
Дарым ушул кайгы жана шаттыкта,
Берчи мага,
Берчи мага,
Жарым ууртам музыка!

Эмнелер жок бул дүйнөдө, жарыкта,
Не бир сонун… не бир кымбат асыл баа.
Мен кетерде ошончонун ичинен,
Сагынарым,
Эң аярым,
Эң кымбатым — музыка!

 

КОШТОШУУ

Кайда жүрбөйт эр жигиттин жаш башы,
Кайда калбайт сүйгөн жардын көз жашы.
Алыс сапар кең Маскөөгө жол алып,
Коштошорго толкуну жок көл жакшы.

Аман болсун эр жигиттин жаш башы,
Неге керек сүйгөн жардын көз жашы.
Жолтоо кылып «кош» дегенди угузбай,
Коштошордо күздүн күнкү жел жакшы.

Кайда жүрбөйт эр жигиттин жаш башы,
Кимге керек ата-эненин көз жашы.
Эгер «кел» деп Ата Мекен чакырса,
«Аманбыдан» «кош» деп айткан сөз жакшы.

 

МЕН ЭМНЕДЕН УЯЛАМ

Мен уялам, сүйбөдү деп жаш теңим,
Же болбосо аты назик ак келин.
Ая, жаным, антпе дешке чолом жок,
Чынын айтсам андай ишке жок эбим.

Мен уялбайм дайым бүркөө түрүмдөн,
Жаш болсом да картка окшогон сүрүмдөн,
“Койдум, курбум, мунун жаман” – дей албайм,
Өзгөрмөй жок жаралган түс, гүлүмдөн.

Мен уялбайм ал кетирген оорумдан,
Баскан күндө төрт аяктап боорумдан.
“Кантем, апа, ушинтемби, я”, — дебейм,
Сөөгүм чыкпайт бараткан түз жолумдан.

Мен уялбайм балам жок деп соңумда,
Жал-жал күлгөн жарым жок деп оңумда.
Балам, жарым – доорум үчүн шилтеген
Найза учунда, зор замбирек огунда.

Мен уялбайм кедейликтен, жоктуктан,
Тапкым келсе, жок колунан чок чыккан.
Менин казынам, байлыктарым миномёт,
Батыш жакта жоо калаасын коркуткан.

Мен уялам, мына мындан уялам,
Көзгө толор бир чоң эмгек кылбагам.
Колун кезеп жолуң болгур дегенсийт,
Жер шаарынан күлүк учкан заманам.
11/XII 1944 Койсары

 

АЛДАНБА

Бирин бири жыга албайт,
Багынтсам деп өзүнө,
Турмуш менен адамзат –
Бири – баатыр, бири – дөө.

Күн менен түн сыяктуу,
Кээде кара, кээде аппак,
Турмуш митаам, турмуш куу,
Өзгөрүлгөн эң бат-бат.

Бири зоока, бири аска,
Бири түз жер, бири ор,
Турмуш чиркин адамга
Бирде кор да, бирде зор.

Анткен менен адамзат,
Балбаныраак турмуштан,
Турмуш болсо – найзачан,
Адам – болот кылыччан.

Бирок тиги өйдөкү,
Көз боочудай шамдагай.
Ошондуктан астыңкы
Алдырып коёт байкабай.

Өзүм адам болгон соң,
Адамга айтар насаатым,
Биздин бөбөк, инилер,
Эч кайгысыз жашасын.

Андай болсо турмуштун,
Балдай ширин даамына
Жана кыздай жароокер,
Наздыгына алданба.

Кээде жок да, кээде көп,
Аздыгына караба.
Бели ийилип картайбас,
Жаштыгына алданба.

Алтын төшөк, ак бермет,
Жаздыгына караба,
Телегейи тегиз шай
Мастыгана алданба.

Жашыл, сары, көк гүлдүү,
Көркөмүнө караба,
Атак, урмат кучактап
Өпкөнүнө алданба.

Кээде турмуш уу берет,
Ачуусуна караба.
Кээде турмуш кант берет,
Таттуусуна алданба.

Дал турмуштун өзүндөй,
Миң айлакер жүздүү бол.
Дал турмуштун өзүндөй,
Акылдуу бол, күчтүү бол.
19/XII 1944 Койсары

 

МАГА КҮЛБӨ

Бул кандай ысыгы жок кансыз жүрөк,
Турмушта бүркөө түндөй жалгыз жүрөт.
Бечера ай, ээн талаадан эмне издейт деп,
Кара көз бетин басып кыт-кыт күлөт.

Аның ырас, кече жуук, эртең менен,
Ың-жаңсыз тынчтык менен эрмектешем.
Чабыттап жем издеген ак барчындай,
Үйүмө эки-үч сап ыр таап келем.

Мен киммин, бир жай адам Алыкулмун,
Эгерде жаза албасам, алсыз кулмун.
Томсоруп кол куушуруп өтүп кетсем,
Заманга анда менин кайсы кунум.

Жаза алсам өз доорумдун чын китебин,
Дайрадай тынбай аккан эрдиктерин.
Жанымда жазган жазуум гүлдөп турса,
Анда мен Аалы шерден алдуу шермин.

Кой антип кыт-кыт күлбө эркетайым,
Жан шоолам, жарык күнүм, бак-таалайым.
Сен үчүн бүркөө акындын ачык ыры
Ай нурлуу, ак жүзүндөй айланайын.

Аның ырас, кече жуук эртең менен,
Ың-жаңсыз тынчтык менен эрмектешем.
Чабыттап жем издеген ак барчындай
Үйүмө эки-үч сап ыр таап келем.
22/XII 1944 Койсары

ТАБИЯТ МЕНЕН МУЗЫКА

Өмүр кең, солор гүлдөр… өчпөс, жанар,
Бат карып, бат эскирип, бат жаңырар,
Эмесе: бул дүйнөгө туулуу менен,
Кайрадан, ар адамдын өлмөйү бар.

Өлүм ак, пейли сараң, көңүлү тар,
Күчү жок, бирок мени коркута алар!
Себеби: мен өлгөндө ордум басат,
Менден соо, менден жакшы, акылдуулар!

Кубанам, туулуп-өскөн заманыма,
Барабар бир сагаты, бир кылымга!
Урабас менин дагы кирпичим бар,
Көз жеткис анын чымыр катарында.

Курбума, ини-агама рахмат, айтам,
Биз чын эр, бул турмушка жашап-кайткан.
Кан төккөн зор майдандын жыйынтыгы,
Мынакей түбөлүккө улуу майрам.

Бул бүткүс, айтар сөзүм төмөнкүдөй,
Анчалык орчундуу эмес, жөпжөнөкөй.
Кантейин жазмыш күчү руксат бербейт,
Заманга иштер элем далайга өлбөй.

Ах, чиркин биздин күндөр кандай таттуу,
Бүгүндөн эртеңкибиз ырахаттуу!
Табият жана анын музыкасы,
Күн санап, кандай сулуу, кандай шаттуу!

Ах дүйнө, биздин күндөр кандай таттуу,
Бүгүндөн эртеңибиз рахаттуу!
Ушундай сонун күндө өлгөндөргө
Байкачы кандай гана аянычтуу!..
27/XII 1944 Койсары

 

БҮКӨН

Бүкөнтай, бучук мурун үч жашар кыз,
Бир күндө жүз жыгылып, жүз басар кыз.

Аз ыйлайт, борс-борс күлөт, көп да күлбөйт,
Кемпирден токсондогу таза сүйлөйт.

Кыргыз да… ачырканбай кымыз ичет,
Кучактап уктап калат бир жилик эт.

Ар убак абалары “ырдап кой” дейт,
Бүкөнтай көздү жумуп ырдап кирет:

“Сагындым, атакемай келсе экен – дейт,
Ал жеңип, тилегимди берсе экен”, – дейт.

Карылар муну укканда жым болушат,
Көзүнөн жаш чууртушуп бурчак-бурчак.

Анткени – үч жыл болду кабар келген,
“Палан күн… палан жерде өлдү”… деген.

Эл үчүн каза таап жоо огунан,
Бүкөндүн атакеси кайтпай калган.

Бирок да бардык айыл жакшы көрөт;
Бүкөндүн – эркелетчү атасы көп.
31/XII 1944 Койсары

 

КЫЛЫМДАР

Ай батат, жылдар өтөт, зуулдап бат-бат,
Жебедей кароолуна тийип шак-шак.
Түгөнгүс эртеңкинин эшиктерин
Китептин барагындай ачып шарт-шарт.
Жортуулдап жолдуу кайткан жигиттердей,
Өмүрлөр муңду тепсеп күлөт шат-шат.
Кылымдар кыз эскирткен шайыга окшоп,
Кайдадыр желп-желп этип жатат.

О кайда, мынча алкынып жулунасың,
Тоо-ташка азоо тайдай урунасың.
Соң-көлдүн колго түшпөс кундузундай
Жылтылдап кызыктырып кубуласың.
Кул болуп адамзаттын бийлиги үчүн,
Кош миздүү канжар болуп сууруласың.
Заманга тоскон тогуз өнөр жасап,
Жүзүндө кайра энеден тууласың.
29/I 1944 Койсары

 

РОССИЯ

Эй, Россия, Россия, бир боор энем!
Мен өңдүү тоо кушуна койнуң кенен,
Чың сөздү туура айтуудан таймана албайм,
Биз элбиз, биз кишибиз – сени менен.
31/I 1944 Койсары

 

СҮЙБӨЙМ СЕНИ

Сүйбөйм сени: түбөлүккө муздадым,
Бирок анын себептерин билбеймин,
Жаз чыкканда терезеңди каккылап,
Бай төшөктүү жакшы үйүңө кирбеймин.

Бала, жардан, бир туугандан артыкча,
Бул дүйнөдө сүйгөнүм бар жапжалгыз,
Билген билер, анын жанга ысыгын,
Бизден гана жыргап кумар тартарбыз.

Аным эмне? Өлбөй турган жакшы ырлар,
Бул турмуштун ырлары бар укмуштуу,
Күчү кетип талыкшыган күндөрдө
Эр азамат иче турган мүрөк суу.

Ырас, курбум, ырастыгым ким билбейт,
Бул турмуштун ырлары бар укмуштуу,
Жанга кубат керек болгон күндөрдө
Эстүү жигит иче турган дары суу.
3/I 1944 Койсары

 

ЖАШТЫККА

Күнөөсү жок махабаттай мөлтүлдөп,
Жаштык менден өмүрлүккө бөлүнөт.
Эң акыркы ажырашуу элеси
Өз баламдан ысыгыраак көрүнөт.

Кетти, кетти, жибек боосун чече албайм,
Кечкен сууну кайра экинчи кече албайм.
Учкан куштай суу шаарындай жаштыкты,
Самолёт минип кууган менен жете албайм.
1/II 1944 Койсары

 

КАЙЫҢДЫ

Калды, калды Кайыңды айлым ыраактап,
Мен калтардай алыс кеттим кылактап.
Мүрү түшкөн жетим куштун канатын
Айыктырган сууларыңа ыракмат.

Кеткен жолум, күндүк эмес айчылык,
Ошондуктан, бир барбадым кайрылып.
Чоло тийбей, боорум, калам экөөбүз
Өскөн айыл, тууган жерден айныдык.

Же эр болбой, сан жигитти башкарып,
Же мен болбой, күйгөн оттой каарып,
Баарын билбей, жаным, калам экөөбүз
Бир боор эже, агаларды таштадык.

Неге унуттум ууз таза күндөрдү,
Кылтак менен кыргый тутуп күлгөндү,
Эне-атадан, тууган достон иши жок
Таштан белем Алыкулдун жүрөгү.

Жок туура эмес, кайда барсам, — айлым бар,
Мага эне – казак, кыргыз, орустар.
Ким өмүрдө, кан кечишсе биз менен,
Ошол болот мага курдаш, мага жар.

Эстейм сени, Кайыңды айлым сагынам,
Барбайм сага, сагынганда не кылам.
Бул турмушта мен атылган күлүк ок,
Деңиз, дайра, тоодон өтүп жарылам.

Учам алыс, арышым бек чоюлбайт,
Такам болот, тамандарым оюлбайт,
Тирүү жаным буюрбаган сыяктуу
Мен өлгөндө сөөгүм сага коюлбайт.
5/II 1944 Койсары

 

ООРУЛУУ АКЫН

Оорулуу акын,
Ойго жакын,
Ооруп алсыз олтурат.
Акын, акын,
Акын баркын –
Өлүм билбей кол сунат.

Оорулуу акын,
Сөздөрү алтын,
Алсыз, жалгыз олтурат.
Кантсин акын,
Ак кагаздын
Бетин ырга толтурат.

Оорулуу акын,
Өмүр артын
Каламына калтырат,
Билген достор,
Жан жолдошто,
Эстесин деп бир убак.

Оорулуу акын,
Соолук баркын,
Эми билип тамшанат.
Кимдер келет,
Кимдер кетет,
Келүүчүгө из калат.

Оорулуу акын,
Ойлоп баккын,
Бизден журтка не калат?
Биз өлөрбүз,
Бирок өчпөс –
Жазган ырлар төрт сабак.

Заман калыс,
Эрдик намыс,
Керек болоор,
Берели.
Жан бүткөнчө –
Кадырлайлы,
Ата менен энени.
6/II 1944 Койсары

 

КАЛАМГА

Сен жолдошум, сен кубатым, сен бактым,
Ашык болуп, издеп жүрүп мен таптым.
Колуктумдун мурда сүйүп өзүңдү,
Өз жанымдын жарымысынан жараттым.

Чырагымсың, айсыз түндө адашпайм,
Ынагымсың, жан чыкканча тарашпайм.
Дүркүрөгөн дөөлөтүмсүң каламым…
Вашингтон долларына алмашпайм.

Командириң – эл намысы, эл анты,
Сага ишенип курч куралып карматты.
Ошондуктан, өрт аралап бараткан –
Сен доорумдун танка минген солдаты.

Заман күчтүү, күч чак келбейт алдына,
Заман дайра, аккан катуу агымга.
Бул турмушта: нечен кыйын жол бастык,
Дагы кыйын жолдор жатат алдыда.

Эгер өлкөм керек десе биз белен,
Эл эрки үчүн, туулганбыз энеден,
Жүрөгү чоң баатырларбыз бактылуу –
Жер шарынын азаттыгын ээлеген.

Мына ушундай улуу жолдо баратып,
Кезек менен күндөр батып, таң атып.
Күтүлбөгөн бир мезгилде, түбөлүк –
Эгер өлүм, мени кетсе уктатып.

Ошол замат, арта салып мойнуңа,
Тез чуркап жет, кең өрөөндүн оюна.
Көп ыйлабай, капаланбай көөп кой,
Ысык-Көлдүн толкун чачкан боюна.

Көр шарпылдап толкундарын таратсын,
Толкундары мени карай баратсын.
Жүр көрөлү: кыргыздын бир акыны
Уктап жатат… уктап жатат, деп айтсын…

Биздин турмуш, биздин кылым эң кызык,
Октор гана оюн кылган жол сызып,
Ок күчүнөн жеңип алган өмүрлөр,
Чындыгында эң бир ширин, эң ысык.

Сен жолдошум, сен кубатым, сен бактым,
Ашык болуп издеп жүрүп мен таптым.
Колуктумдан мурда сүйүп өзүңдү,
Өз жанымдын жармысынан жараттым.
8/II 1945 Койсары

 

СУЛУУГА

Кош, жан эркем, кош дейсиң деп таарынба,
Мени күтпө, мени эстебе, сагынба,
Жаш кездердей ынак сүйүү жок экен,
Отуз жаштын улам аркы жагында.

Кош сүйгөнүм, коштошордо жалынба,
Сен жакшы элең мен сүйө элек чагыңда,
Ак сүйүүдөн көңүл калуу көп экен,
Отуз жаштын улам аркы жагында.

Сен бир кептер боз шумкарын түнөткөн,
Унутулган учар замат түнөктөн.
Сүйүү деген – сүйүү эмес эринден,
Сүйүү деген – от чачышуу жүрөктөн.

Сен бир бака миваларың келишкен,
Мен жүргүнчү ооз тийген жемиштен,
Сүйүү деген – сүйүү эмес бетиңден,
Сүйүү деген – сүзүп өтүү деңизден.

Сен бир жүзүм бышып турган мына бу,
Арманда эмес, бирок сенден кур калуу,
Сүйүү деген ырдоо эмес бал ууртап,
Сүйүү деген сүйүү уусуна уулануу.

Таттуусуңар, ачуусуңар сулуулар,
Алдайсыңар бизди опоңой кургурлар.
Канча болсо сенин жибек көйнөгүң
Дал ошончо жүрөгүңдө сүйүү бар.

Бирок менин махаббаттым бир гана,
Бирок ал жок, эгер болсо ал гана?
Мага ишенбе, элес кылып бардыгын,
Күлүп жүрөм өзүңө окшоп алдана.
14/II 1945 Койсары

 

ЗАМАНДАШЫМА

Жашыл-ала жагоо тагып желбиреп,
Жакшы өмүрдүн жарашыгы биз элек.
Жаштык күндүн ар бир соккон сагаты,
Жаш сүйүүдөй койнубузда эркелеп.

Кызыл-ала жагоо тагып желбиреп,
Кызык күндүн кызыктары биз элек,
Кымбат күндүн ар бир соккон сагаты,
Кыз баладай койнубузда эркелеп.

Жашоо эркине жаратылып бир ирет,
Карап көрсөң кандай эмгек кылдым деп:
Кайран күндөр бекер кеткен экен деп,
Ойлоп-ойлоп өкүнөрүн ким билет?..

Сонун күнгө жаратылып бир ирет,
Санап көрсөң кандай эмгек кылдым деп.
Сайран өмүр текке кеткен экен деп,
Самап-самап сагынарын ким билет?

Кеткен кемтик жакшы ыр менен жетилет,
Андай болсо, көп кечикпей кууп жет.
Доорубузга каухар чачып калалы,
Алдыбызда канча күн бар ким билет?

Жаштык айып таттуу ыр менен жетилет,
Андай болсо, көп кечикпей кууп жет,
Заманага жыпар төгүп калалы,
Дагы канча жашоо калды ким билет?..
14/II 1945 Койсары

 

БОЗ БАЛА
(Кыргыз вальсына текст)

Борумуңдан боз бала,
Боздотпочу садага.
Боздосом да жеткирбей
Бой саласың башкага
Ой боз бала,
Ой боз бала,
Күтөм колхоз
Багында.
Жок келбейсиң,
Чолоң тийбейт.
Кызыл кырман,
Маалыңда.

Жайдарыңан жаш бала,
Жалынтпачы садага.
Жалынсам да жеткирбей
Жалооруйсуң, башкага.
Ой боз бала,
Ой боз бала,
Күтөм өзөн
Жанында.
Жок келбейсиң,
Колуң тийбейт.
Кызыл кырман,
Маалыңда.

Кыялыңан бир бала
Кыйналтпачы садага.
Кыйналсам да жеткирбей
Кызыгарсың башкага.
Ой боз бала,
Ой боз бала,
Күтөм кампа жанында.
Жок келбейсиң,
Күткөн дейсиң,
План бүткөн
Маалында.

Ой, боз бала, боз бала
Ойнойлу кең заманда.
Мага да далай жалынган
Сен өңдөнгөн көп бала.
Ой боз бала,
Ой боз бала,
Бери басчы
Жаныма.
Чер таратып,
Жашайлыкчы,
Ушул жарык
Заманда.

 

АККАН СУУ

Ай аккан суу, аккан суу,
Шылдыр мончок таккан суу,
Сыр дайрадан чоң туруп,
Сыр аякка баткан суу.

Ай аккан суу, аккан суу,
Асман кезип шашкан суу,
Тынч деңизден кең туруп,
Бир чыныга баткан суу.

Ай аккан суу, аккан суу,
Ар пендеге жаккан суу,
Карысы да, жашы да
Кесирленип чачкан суу.

Ай аккан суу, аккан суу,
Өмүрдүн көркүн ачкан суу,
Ошентсе да адамзат
Бир тыйынга саткан суу.

Ай аккан суу, аккан суу,
Жок жерден конуш тапкан суу,
Айбанаттын бардыгы,
Белиңди кесе баскан суу.

Ай аккан суу, аккан суу,
Жалпы ааламды баккан суу,
Ошентсе да баркы жок,
Ар кай жерде жаткан суу.

Ай аккан суу, аккан суу,
Ичинде болбой таткан суу.
Өмүрү кең, күнү жок
Бул аккан суу, кандай суу?

Ай аккан суу бир күнгө
Сууң кургап түбүңдө,
Акпай калсаң ошондо,
Түшөр элең көңүлгө.

Чаңкар эле адамзат
Азар эле адамзат,
Бир тамчыңа бир уулун
Сатар эле адамзат.
6/XII 1945 Койсары

 

СААНЧЫ ЖЕҢЕ

Сүрөттөй сүйкүм, сүзүлгөн, жеңе,
Көркүнө көзүм түшүргөн жеңе.
Ак алма мисал түсүңөн, жеңе,
Ак куудай айбат түзүлгөн жеңе.

Алкымың алды бүчүңөн, жеңе,
Албырткан жанды күчүңөн, жеңе,
Түндө бир көргөн түшүңөн, жеңе.
Чака алып баскан жолуңан, жеңе.

Саатта саанын бүтүргөн, жеңе,
Табакка куйган сүтүңөн, жеңе.
Калкыңа берген майыңан, жеңе
Планың ашкан айыңан, жеңе.

Чачпагың учу шырп этет, жеңе,
Шырп этсе, жүрөк зырп этет, жеңе.
Зырп эткен жүрөк шааныңан жеңе,
Эртелеп сааган сааныңан, жеңе.
7/XII 1945 Койсары

 

БЕШ ЖАШАРГА БЕРБЕЙМИН

Картайган сайын адамзат
Карылыгын жек көрөт,
Кайран өмүр өттүң деп
Санаркап күнүн өткөрөт.

Эскирген сайын адамзат
Эскилигин жек көрөт,
Эссиз өмүр өттүң деп
Өткөнүнө өкүнөт.

Жашаган сайын адамзат
Жаштык кезин сагынат,
Аттиң ай минтип калбай деп
Жаш күнүнө таарынат.

Майышкан сайын адамзат
Балалыгын сагынат,
Баягыда минтпей деп
Өзүнө өзү таарынат.

Мен антпеймин, курдаштар,
Жаштыгым өттү кезинде;
Заманым тынбай жоо кырып,
Ок жамынган мезгилде.

Өттү зуулап балалык,
Заманым баатыр кезимде,
Алпкаракуш жар ташка
Таш түлүк тууган мезгилде.

Өмүрүм кетти жыргалда,
Заманым жигит чагында,
Шумкарлар жүрдү үстүмдө,
Кабландар жүрдү алдымда.

Ар жашаган күнүмдүн
Бир миң күндүк салмагы,
Ар бир өткөн жылымдын
Бир кылымдай ардагы.

Жан көрбөгөн укмуштун
Артынан кетип баратам,
Өлүмдүн бары чын болсо
Өлүмдү барып таңгалтам.

Жаш улгайып күн өтсө –
Бекерге өттү дебеймин,
Отуздан ашкан жашымды
Беш жашарга бербеймин.
10/XII 1945 Койсары

 

ТОЛКУЙТ ДА КАЙРА БАСЫЛАТ

Турмушту өжөр дешет,
Өжөр эмес менимче.
Андан жумшак нерсе жок
Күчтүүсүнөн жеңилсе.

Турмушту орой кол дешет,
Орой эмес менимче.
Андан сылык нерсе жок,
Алдуусунан жеңилсе.

Турмушту сараң деп жазат,
Сараң эмес деп жүрөм,
Андан өткөн жоомарт жок,
Артылып турса өзүңдөн.

Турмушту соргок күч дешет,
Сук айланган көзүнөн.
Андан сыпа нерсе жок –
Чачылып жатса өзүңөн.

Кыян, бороон, сел дешет
Кыян эмес, сел эмес.
Ал бир кубат адамга –
Тең эмес да, кем эмес.

Ал бир жаздын булуту
Бүркөлүп кайра ачылган.
Ал бир күздүн толкуну
Толкуп кайра басылган.
12/XII 1945 Койсары

 

ЭСКЕРМЕ

Мен тургузбайм эскерсин деп эскерме
Эскерсин деп эстетерге эч нерсе,
Кайтпас күнгө калкып кете беремин
Кайсы күнү тагдырма кез келсе.

Эрксиз сылап, караңгы көр кереңин
Сыртта калар аз болсо да керегим.
Билбес жанга өспөс менин бийигим,
Билген жанга өсөр менин тереңим.

Таштан болор, кумдан болор төшөгүм,
Аз болсо да сыртта калар сөздөрүм,
Өлсөм дагы жара тээп мүрзөмдү
Буудан болуп таскак салып өтөрмүн.
17/XII 1945 Койсары

 

ТИРҮҮЛҮК

Кеткен кетти, өткөн өттү, бирдеймиң,
Кечтим дайра агымынын миңдейин,
Кемибеген кенч экен го тирүүлүк,
Кенч дебесем анан аны не дейин?!
Кайдан чыгып качан келдим бул жерге?
Жел миндимби, суу миндимби, билбеймин.

Калган калды, бирин көзгө илбеймин,
Бастым ашуу, тайган жолдун миңдейин,
Шаан-шөкөт, той экен го тирүүлүк,
Той дебесем, анан аны не дейин?!
Жашоо чиркин, бир тамшаным нерсе экен,
Кант жедимби, бал жедимби билбеймин.
18/XII 1945 Койсары

 

КЫРГЫЗ КӨЛҮ

Ысык-Көл – кыргыз көлү кылкылдаган,
Кыз-келин кылаасында шыңкылдаган.
Кылымдар колдон түшкөн маржан болуп,
Көрүнбөй тереңине жылтылдаган.

Ысык-Көл – кыргыз көлү шарпылдаган,
Көркүнө көктөн башка тартынбаган,
Замандар кербенчидей чубап өтүп,
Чарчаса саясында салкындаган.

Ысык-Көл – күрдөлдүү көл күрпүлдөгөн,
Көркүнө көктөн башка сүртүнбөгөн,
Көк түсү таалай көркү, ырыс көркү,
Толкуса толкундары түркүмдөгөн.

Көзү курч, көкүрөгү бек уландары,
Пейли кең, берешен кол адамдары,
Ысык-Көл, касиетиңен айланайын,
Сыйла, сүй бакыт берген замананы.
19/XII 1945 Койсары

 

БИРГЕ ЖҮРДҮК

Бирге жүрдүк бирге жайлап, бир айлап,
Кайык минсек сен олтуруп, мен айдап,
Мен арчадай жаш эсебин билгизбей,
Сен кайыңдай жаңы гана бүр байлап.

Уялбадым тартынчактык кылбадым,
Шек билгизип, атыңды атап ырдадым.
Тик карабай, чырайыма, түсүмө,
Сен уялып жерди карап кызардың.

Кетпейт, кетпейт ал уяттын кызылы,
Мына ошондо ашыктыктын кызыгы.
Кубартпаса, бозортпосо кокустан
Фрунзенин аптабы курч ысыгы.
20/XII 1945 Койсары

 

СҮЙДҮМ СЕНИ

Сүйдүм сени, көзүм түштү көркүңө,
Бир күндө эмес, бирге жүргөн көп күндө.
Мындай иштен унут калган жанымды
Салдың кайра махабаттын өртүнө.
Эгер шоолам, мени аясаң азыраак,
Сүйбө мени, мага бетиң өптүрбө.

Сүйдүм сени, сүйүү эрки бат чакта,
Азга жетпей, көптөн куру калсак да.
Алда качан унут калган нерсени
Алек кылып, алсыратып чарчатпа.
Эгер күнүм, мени аясаң азыраак,
Жакындатпа жаш колуңду карматпа.

Түшүн эркем мааниси бар булардың,
Неге сенден сүйбөгөн деп сурадым?
Эгер сүйсөң: көргө башым кирсе да,
Кол алдыңа кулдук уруп турармын.
Ошондуктан сүйбө деди жалынып,
Сүйүп калсаң кимге менин убалым?
21/XII 1945 Койсары

 

СҮЙҮҮ – КЫЯЛЫ

Сүйүү деген: келбет эмес, көрк эмес,
Өлчөөсү жок, аз эмес да, көп эмес.
Арбыныраак ысыгынан суугу,
Толкун эмес, бороон эмес, өрт эмес.

Мүнөзү жел, тең жүрө албайт, бөлүнөт,
Жүрөгү суу, көңүл калат, төгүлөт.
Сүйүү деген: арзан, кымбат баасы жок,
Тек гана бир кыялы нерсе көрүнөт.
22/XII 1945 Койсары

 

 

sherlaruz.ru


Смотрите также



© 2011-
www.mirstiha.ru
Карта сайта, XML.